Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 2011-йиллиқ доклатини елан қилди

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати 2011-йиллиқ доклатиниң хитайға аит қисмида, хитайда сақлиниватқан кишилик һоқуқ мәсилиси, уйғурлар вә тибәтләр йолуқуватқан бәсимләр һәққидә айрим-айрим мәлуматлар берилди.
Мухбиримиз ирадә
2011-05-13
Елхәт
Пикир
Share
Принт
2009-Йили пуқралириға өлүм җазаси бәргән дөләтләрниң көрсәтмиси. Хитай өлүм җазаси бәргән адәм сани 1000 фин ешип кәткән.
2009-Йили пуқралириға өлүм җазаси бәргән дөләтләрниң көрсәтмиси. Хитай өлүм җазаси бәргән адәм сани 1000 фин ешип кәткән.
AFP

Хәлқаралиқ кишилик һоқуқ оргини болған кәчүрүм тәшкилатиниң бу йиллиқ доклатида хитайда сақлиниватқан кишилик һоқуқ мәсилилири, болупму йеқиндин буян хитай даирилириниң кишилик һоқуқ актиплири вә охшимайдиған пикирдикиләргә қарши елип бериватқан бастуруш һәрикәтлири тәнқид қилинған. Доклатта мундақ дейилгән:
Хитай даирилири бих тартишқа башлиған аммиви һәрикәтләрни йоқ қилиш үчүн өз пикрини тинчлиқ билән ипадә қиливатқан кишиләрни түрмигә ташлимақта вә уларға қаттиқ бесим ишләтмәктә. Хитай, динға ишиниш әркинликини вә демократик һәрикәтләрни контрол қилиш, тонулған тор сәһипилирини «от там» системиси арқилиқ чәкләш, уйғур, тибәт вә моңғул қатарлиқ аз санлиқ милләтләрниң һоқуқини дәпсәндә қилиш, хәлқара сәһнидә болса хитайдики кишилик һоқуқ мәсилиси һәққидә сөз қилған дөләтләрдин өч елиштәк һәрикәтләрни давам қилмақта вә униң салмиқини ашурмақта.

Хитайдики кишилик һоқуқ вәзийитиниң омумий арқа көрүнүши һәққидә доклатта йәнә мундақ дейилгән:
Хитай иқтисади дуняда омумйүзлүк һалда иқтисадий кризис болушиға қаримай йүксилип бармақта. Әмма буниң билән бирликтә хитайниң ички қисмида күнсайин еғирлишиватқан иҗтимаий тәңсизликкә болған наразилиқ барғансери улғаймақта. Адаләт системисидики чириклик давам қилмақта. Хитайда киши бешиға чүшидиған кирим өрләватқандәк көрүнсиму, әмма милйонлиған киши саламәтлик суғуртисидин мәһрум һалда яшаш, аққунлар иккинчи синип пуқра муамилисигә учраш вә нурғунлиған балилар оқушсиз қелиш давам қилмақта.

Доклат мундақ давам қилиду:
Гәрчә хитай һөкүмити дөләтни қанун билән идарә қилишни күчәйтиш тоғрисида вәдә бәргән болсиму, әмма қанун билән иш қилиш қандақтур буни сиясий түзүмгә вә йәрлик әмәлдарларниң мәнпәитигә тәһдит дәп қариғучилар тәрипидин йәнила арқиға иттирилип кәлмәктә. Хитайдики әдлийә орунлири сиясәтниң вә чирикликниң күчлүк тәсири астида.

Хитай хәлқара саһәдә өзиниң ешип бериватқан иқтисадий вә сиясий әвзәлликидин пайдилинип, өзиниң кишилик һоқуқ мәсилилирини очуқ-ашкара һалда оттуриға қойған дөләтләргә қарши сиясий вә иқтисадий җәһәттин өч елиш һәрикәтлирини қилмақта. Хитайниң бу һәрикити нурғун дөләтләрдә хитайдики кишилик һоқуқ мәсилилирини очуқ-ашкара тәнқид қилиштин баш тартидиған хаһишниң пәйда болушиға сәвәб болди. Улар өзлиригә қилинған тәнқидләргә интайин қопаллиқ билән җаваб қайтурмақта.

Доклатниң давамида, хитайдики пикир әркинликиниң қаттиқ дәпсәндигә учраватқанлиқи, һәрқандақ сиясий сәзгүрлүккә игә болған хәвәрләрни тарқатқанларниң «дөләт мәхпийәтликини ашкарилаш» вә яки «бөлгүнчилик», «дөләтни ағдурушқа урунуш» қатарлиқ җинайәтләр билән җазалинидиғанлиқи көрситилгән. Буниңға көрситилгән мисалларниң ичидә 2009-йили үрүмчи вәқәсидин кейин қолға елинип кәткән иқтисад гезитиниң сабиқ баш муһәррири ғәйрәт нияз әпәндиниң әһвали алаһидә тонуштурулуп, униң үрүмчи вәқәсидә чәтәл мухбирлириға баят бәргәнлики үчүн «дөләт мәхпийәтликини ашкарилаш» җинайити билән 15 йиллиқ қамақ җазасиға учриғанлиқи тонуштуруп өтүлгән.

Доклатта йәнә, хитайдики диний әркинликниңму хитай һөкүмити тәрипидин қаттиқ дәпсәндә қилиниватқанлиқи, дини затларниң, дин муритлириниң тутқун қилишқа, һәрқандақ тизимликкә елинмиған диний тәшкилат вә паалийәтләрниң қанунсиз дәп бастурулушқа учрайдиғанлиқи баян қилинған. Буниңға мисал қилип көрситилгән шәхсләрниң ичидә уйғур христиан мурити алимҗан һимитму бар.

Доклатниң давамида йәнә, хитайдики кишилик һоқуқ актиплириниң бастурулуш, тәқибкә елиниш әһваллири вә «қара түрмиләр» шундақла түрмиләрдики қейин-қистаққа елиш вә сорақ җәрянида қейин-қистақ, кесәллик сәвәбидин өлүп кетиш әһваллири һәққидә мәлумат берилгән. Униңда хитайдики мәҗбурий иқрар қилдуруш әһвали һәққидә мундақ дейилгән:

Хитай һөкүмити бу йил 7-айда зорлап иқрар қилдурулған иқрарнамиләрниң җинайи даваларда пакит орнида ишлитилишини чәкләш вә мәҗбурий иқрар қилдурушни бикар қилиш һәққидә бир қарарнамә елан қилди. Әмма хитайниң җинайи ишлар қануниға зорлап иқрар қилдурушни бикар қилиш вә уни пакит орнида ишләтмәслик дәйдиған сөз очуқ ипадә қилинған бир түзитиш техи киргүзүлмиди.

Хәлқара кәчүрүм тәшкилати өз доклатида уйғур райониниң әһвали һәққидә айрим бир параграфта тохталған болуп, униңда 2009-йили йүз бәргән үрүмчи вәқәсидин кейин хитай даирилириниң һазирғичә хәлқаралиқ бир органниң районда вәқәни шундақла вәқәдә дөләтниң қоли-бар йоқлуқини тәкшүрүшигә йол қоймиғанлиқи алаһидә әскәртилип, вәқәгә мунасивәтлик адаләтсиз сотларниң һелиһәм давам қиливатқанлиқи, әмма хитай даирилириниң бу сотниң җәрянлирини ашкарилимайватқанлиқи баян қилинған. Доклатта йәнә мундақ дейилгән:

Уйғур районидики бихәтәрлик тәдбирлири интайин чиң. Хитай даирилири уйғур районида «қаттиқ зәрбә бериш» һәрикәтлири арқилиқ, болупму дөләт бихәтәрликигә тәһдит пәйда қилидиған һәрикәтләргә қарши қаттиқ бастуруш елип бармақта.

Доклатта уйғур районидики пикир әркинликиниң дәпсәндә қилиниш әһвали һәққидә: «уйғур елидә интернет вә башқа учур васитилирини әркин һалда ишлитишни «миллий бөлгүнчилик», «бөлгүнчиликкә қутритиш» қатарлиқ җинайи җазалар билән чәклимәктә» дейилгән болуп, нурәли, дилшат пәрһат, ниҗат азад вә шундақла гүлмирә имин қатарлиқ тор башқурғучилириниң айрим-айрим һалда қамақ җазалириға мәһкум қилинғанлиқи мисал қилинған.

Доклатниң уйғурларға аит қисмида, уйғурларниң хизмәт тепишта җиддий айримичилиққа учраватқанлиқи, уйғур тилиниң миллий маариптин өчүрүлүп, униң орниға хитайчиниң дәсситиливатқанлиқи мәлум қилинған. Униңда мундақ дейилгән:

Хитай даирилири 5-айда чақирилған шинҗаң хизмәт йиғинида уйғур райониға қарита зор сиясий вә иқтисадий пиланларни түзүп чиқти. Әмма униң һечқайсисида уйғурларниң һәқиқий дәрд-әлими, наразилиқи нәзәргә елинмиған. Хитай даирилири уйғур районида мәҗбурий һалда қош тиллиқ маарипни йолға қоюп, хитай тилини барлиқ миллий мәктәпләрдә омумлаштуруп, уйғурлар вә башқа аз санлиқ милләтләрниң тилини чәткә қақмақта.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт