Xelq'ara kechürüm teshkilati 2011-yilliq doklatini élan qildi

Xelq'ara kechürüm teshkilati 2011-yilliq doklatining xitaygha a'it qismida, xitayda saqliniwatqan kishilik hoquq mesilisi, Uyghurlar we tibetler yoluquwatqan besimler heqqide ayrim-ayrim melumatlar bérildi.
Muxbirimiz irade
2011-05-13
Élxet
Pikir
Share
Print
2009-Yili puqralirigha ölüm jazasi bergen döletlerning körsetmisi. Xitay ölüm jazasi bergen adem sani 1000 fin éship ketken.
2009-Yili puqralirigha ölüm jazasi bergen döletlerning körsetmisi. Xitay ölüm jazasi bergen adem sani 1000 fin éship ketken.
AFP

Xelq'araliq kishilik hoquq orgini bolghan kechürüm teshkilatining bu yilliq doklatida xitayda saqliniwatqan kishilik hoquq mesililiri, bolupmu yéqindin buyan xitay da'irilirining kishilik hoquq aktipliri we oxshimaydighan pikirdikilerge qarshi élip bériwatqan basturush heriketliri tenqid qilin'ghan. Doklatta mundaq déyilgen:
Xitay da'iriliri bix tartishqa bashlighan ammiwi heriketlerni yoq qilish üchün öz pikrini tinchliq bilen ipade qiliwatqan kishilerni türmige tashlimaqta we ulargha qattiq bésim ishletmekte. Xitay, din'gha ishinish erkinlikini we démokratik heriketlerni kontrol qilish, tonulghan tor sehipilirini "Ot tam" sistémisi arqiliq cheklesh, Uyghur, tibet we mongghul qatarliq az sanliq milletlerning hoquqini depsende qilish, xelq'ara sehnide bolsa xitaydiki kishilik hoquq mesilisi heqqide söz qilghan döletlerdin öch élishtek heriketlerni dawam qilmaqta we uning salmiqini ashurmaqta.

Xitaydiki kishilik hoquq weziyitining omumiy arqa körünüshi heqqide doklatta yene mundaq déyilgen:
Xitay iqtisadi dunyada omumyüzlük halda iqtisadiy krizis bolushigha qarimay yüksilip barmaqta. Emma buning bilen birlikte xitayning ichki qismida künsayin éghirlishiwatqan ijtima'iy tengsizlikke bolghan naraziliq barghanséri ulghaymaqta. Adalet sistémisidiki chiriklik dawam qilmaqta. Xitayda kishi béshigha chüshidighan kirim örlewatqandek körünsimu, emma milyonlighan kishi salametlik sughurtisidin mehrum halda yashash, aqqunlar ikkinchi sinip puqra mu'amilisige uchrash we nurghunlighan balilar oqushsiz qélish dawam qilmaqta.

Doklat mundaq dawam qilidu:
Gerche xitay hökümiti döletni qanun bilen idare qilishni kücheytish toghrisida wede bergen bolsimu, emma qanun bilen ish qilish qandaqtur buni siyasiy tüzümge we yerlik emeldarlarning menpe'itige tehdit dep qarighuchilar teripidin yenila arqigha ittirilip kelmekte. Xitaydiki edliye orunliri siyasetning we chiriklikning küchlük tesiri astida.

Xitay xelq'ara sahede özining éship bériwatqan iqtisadiy we siyasiy ewzellikidin paydilinip, özining kishilik hoquq mesililirini ochuq-ashkara halda otturigha qoyghan döletlerge qarshi siyasiy we iqtisadiy jehettin öch élish heriketlirini qilmaqta. Xitayning bu herikiti nurghun döletlerde xitaydiki kishilik hoquq mesililirini ochuq-ashkara tenqid qilishtin bash tartidighan xahishning peyda bolushigha seweb boldi. Ular özlirige qilin'ghan tenqidlerge intayin qopalliq bilen jawab qayturmaqta.

Doklatning dawamida, xitaydiki pikir erkinlikining qattiq depsendige uchrawatqanliqi, herqandaq siyasiy sezgürlükke ige bolghan xewerlerni tarqatqanlarning "Dölet mexpiyetlikini ashkarilash" we yaki "Bölgünchilik", "Döletni aghdurushqa urunush" qatarliq jinayetler bilen jazalinidighanliqi körsitilgen. Buninggha körsitilgen misallarning ichide 2009-yili ürümchi weqesidin kéyin qolgha élinip ketken iqtisad gézitining sabiq bash muherriri gheyret niyaz ependining ehwali alahide tonushturulup, uning ürümchi weqeside chet'el muxbirlirigha bayat bergenliki üchün "Dölet mexpiyetlikini ashkarilash" jinayiti bilen 15 yilliq qamaq jazasigha uchrighanliqi tonushturup ötülgen.

Doklatta yene, xitaydiki diniy erkinlikningmu xitay hökümiti teripidin qattiq depsende qiliniwatqanliqi, dini zatlarning, din muritlirining tutqun qilishqa, herqandaq tizimlikke élinmighan diniy teshkilat we pa'aliyetlerning qanunsiz dep basturulushqa uchraydighanliqi bayan qilin'ghan. Buninggha misal qilip körsitilgen shexslerning ichide Uyghur xristi'an muriti alimjan himitmu bar.

Doklatning dawamida yene, xitaydiki kishilik hoquq aktiplirining basturulush, teqibke élinish ehwalliri we "Qara türmiler" shundaqla türmilerdiki qéyin-qistaqqa élish we soraq jeryanida qéyin-qistaq, késellik sewebidin ölüp kétish ehwalliri heqqide melumat bérilgen. Uningda xitaydiki mejburiy iqrar qildurush ehwali heqqide mundaq déyilgen:

Xitay hökümiti bu yil 7-ayda zorlap iqrar qildurulghan iqrarnamilerning jinayi dawalarda pakit ornida ishlitilishini cheklesh we mejburiy iqrar qildurushni bikar qilish heqqide bir qararname élan qildi. Emma xitayning jinayi ishlar qanunigha zorlap iqrar qildurushni bikar qilish we uni pakit ornida ishletmeslik deydighan söz ochuq ipade qilin'ghan bir tüzitish téxi kirgüzülmidi.

Xelq'ara kechürüm teshkilati öz doklatida Uyghur rayonining ehwali heqqide ayrim bir paragrafta toxtalghan bolup, uningda 2009-yili yüz bergen ürümchi weqesidin kéyin xitay da'irilirining hazirghiche xelq'araliq bir organning rayonda weqeni shundaqla weqede döletning qoli-bar yoqluqini tekshürüshige yol qoymighanliqi alahide eskertilip, weqege munasiwetlik adaletsiz sotlarning hélihem dawam qiliwatqanliqi, emma xitay da'irilirining bu sotning jeryanlirini ashkarilimaywatqanliqi bayan qilin'ghan. Doklatta yene mundaq déyilgen:

Uyghur rayonidiki bixeterlik tedbirliri intayin ching. Xitay da'iriliri Uyghur rayonida "Qattiq zerbe bérish" heriketliri arqiliq, bolupmu dölet bixeterlikige tehdit peyda qilidighan heriketlerge qarshi qattiq basturush élip barmaqta.

Doklatta Uyghur rayonidiki pikir erkinlikining depsende qilinish ehwali heqqide: "Uyghur élide intérnét we bashqa uchur wasitilirini erkin halda ishlitishni "Milliy bölgünchilik", "Bölgünchilikke qutritish" qatarliq jinayi jazalar bilen cheklimekte" déyilgen bolup, nur'eli, dilshat perhat, nijat azad we shundaqla gülmire imin qatarliq tor bashqurghuchilirining ayrim-ayrim halda qamaq jazalirigha mehkum qilin'ghanliqi misal qilin'ghan.

Doklatning Uyghurlargha a'it qismida, Uyghurlarning xizmet tépishta jiddiy ayrimichiliqqa uchrawatqanliqi, Uyghur tilining milliy ma'ariptin öchürülüp, uning ornigha xitaychining dessitiliwatqanliqi melum qilin'ghan. Uningda mundaq déyilgen:

Xitay da'iriliri 5-ayda chaqirilghan shinjang xizmet yighinida Uyghur rayonigha qarita zor siyasiy we iqtisadiy pilanlarni tüzüp chiqti. Emma uning héchqaysisida Uyghurlarning heqiqiy derd-elimi, naraziliqi nezerge élinmighan. Xitay da'iriliri Uyghur rayonida mejburiy halda qosh tilliq ma'aripni yolgha qoyup, xitay tilini barliq milliy mekteplerde omumlashturup, Uyghurlar we bashqa az sanliq milletlerning tilini chetke qaqmaqta.

Toluq bet