'Хитай комунистлириниң ишғалийитидики шәрқий түркистан' темисида илмий йиғин

"Хиай комунистлириниң ишғалийити астидики шәрқий түркистанниң 60 йиллиқи" дегән темидики хәлқара муһакимә йиғини дүшәнбә күни америка димократийәни илгири сүрүш фонди җәмийтиниң пайтәхт вашингтондики мәркизиниң йиғин залида ечилди.
Мухбиримиз әркин
2009-05-18
Share
Rabiye-xanim-sozde-305 Рабийә қадир ханим америка парламенттидики мәлум йиғинда сөздә.
UAA Photo

Америка димократийәни илгири сүрүш җәмийити, вакаләтсиз милләтләр вә хәлқара тәшкилати, дуня уйғур қурултийи қатарлиқ органлар тәрипидин уюштурулған бу йиғин 2 күн давам қилиду.

Америка димократийәни илгири сүрүш фонди җәмийитиниң йиғин залида өткүзөүлгән "хитай комунистлириниң ишғалийити астидики шәрқий түркистанниң өтмүши, бүгүни вә кәлгүси" дегән темидики бу йиғин, америкида чақирилған бу түрдики муһим хәлқара муһакимә йиғинлириниң бири болуп һисаплиниду. Бу қетимқи йиғин дуня уйғур қурултийиниң пәйшәнбә күни башлинидиған вашингтондики4 - нөвәтлик қурултийиниң һарписиға тоғра кәлгән болуп, явропа, түркийә, австиралийә, оттура асия әллиридики йиғинға қатнишиш үчүн кәлгән уйғурларниң өзила аз дигәндә 70 - 80 гә йетәтти.

Йиғинда уйғур миллий һәрикитиниң рабийә қадир ханим ечилиш нутуқи сөзлиди. Уйғур хәлқиниң әсирлик арзу ‏ - арманлирини көңлигә пүккән кишиләрниң бүгүн бу йәргә җәм болғанлиқини тәкитлигән рабийә қадир ханим, уйғур паалийәтчилиринң зимисидики йүкниң интайин еғирлиқи, бүгүнки күнниң уйғур давагәрлири 60 йилдин буян тәшна болуп келиватқан күнләрниң бири икәнликини билдүрди.
 
Бу қетимқи йиғин җәмий 2 күн давам қилиду. Йиғинниң 1 - күнидики музакирә күнтәртипи уйғурланиң һазирқи әһвали, хитайниң тероризимни баһанә қилип, уйғурларға диний, миллий , иқтисади, иҗтимаий, мәдинийәт җәһәтләрдә бастуруш елип бериватқанлиқи, нөвәттики хәлқара вәзийәт, хитай вә уйғурларниң әмили шәрт - шараиитини нәзәрдә тутқанда уйғурлар қандақ қилиши керәк ? уйғур мәсилисини һәл қилишниң чарә - тәдбири нимиләрдин ибарәт ? дегән мәсилиләр үстидә музакирә елип бериш иди.

Шу күнки йиғинда сөзлигән муһим әрбапларниң бири мәркизи голландийәдики вакаләтсиз милләтләр вә хәлқләр тәшкилатиниң баш катипи марино бусдачин әпәнди. У уйғур хәлқиниң мәдинийәт, муһит вә нупус җәһәтләрдә зор тәһдиткә дуч келиватқанлиқини, районниң нупус қурулмисидики өзгүрүш бир қатар мәсилиләрни пәйда қилғанлиқини билдүрди. У мундақ дәйду ": хитай көчмәнлириниң көпийиши билән уйғур тили аммиви сорунларда йәклимигә учуриди. Шуниң билән биргә мәркизи шәһәрләрдики уйғур нупусиниң орни өзгирип, бу уйғур әнәниви мәдинийити вә турмуш усулиға тәһдит пәйда қилди. Хитайниң статистикисиға асасланғанда 2007 ‏ - йили 100 миң нәпәр уйғур аптоном районниң сиртидики җайларға ишләшкә йөткәлгән. Буларниң көп қисими аяллар. Бу сиясәт уйғур аяллириниң аилидики орниға тәһдит салмақта. Уйғур аяллирини буйруқ билән йөткәш сиясити пүтүнләй мәҗбури көчүрүшкә ятиду. Бу сиясәтниң нәтиҗиси уйғурларни маарип, иқтисади, иҗтимаий вә сияси җәһәтләрдә йитим қалдурди."

Йиғиндики сөзидә хиитай даирилириниң уйғур илидики нупус сияситини тәнқидлигән бустачин әпәнди "нупус көчүрүшниң үн - түнсиз бастуруш, хәлқни мәдинийәтсизләнтүруш, уруқини қурутуш, диний, әнәнисини йоқутуш бир җинайәттур. Сабиқ югуславийә ишлири бойичә хәлқара сот мәһкимиси ениқ қилип, сабиқ югусилавийә дәвридики боснийә - гертсоговинаға нупус йөткәш сияситини бу катогорийәгә киргүзгән. Уйғурларниң һазирқи әһвали болса улар аз санлиқларға айлинип, өз юртида бастурулмақта," дәп көрсәтти.

Марино бустачин әпәнди һазирқи хәлқара шәрт - шараитни нәзәрдә тутуп, уйғур давагәрлириниң кәң даирилик аптономийә тәләп қилиши бир қәдәр әмилийәткә сиғидиған тәләп һисдаплиниду, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди. У мундақ дәйду": мениңчә йәнә уйғурларниң давасида йеңи бир сәһипә ечиуливатиду, дәп қараймән. Буниңдин кейин уйғурлар үчүн бурунқидә бөлгүнчилик паалийити яки мустәқиллиқ паалийити елип беришниң мүмкинчилики қийиндәк қилиду.......Лекин уйғурларниң өзиниң милли аптономийәни хәлқара ярдәм билән тәләп қилиш һоқуқи мәвҗүт, дәп ойлаймән. Хитай әлвәттә техи уйғурларға али аптономийә беримиз, бақмиди. Лекин уйғурлар давамлиқ һалда өзиниң қануни һоқуқини тәләп қилса хәлқара ярдәм билән мениңчә узун болмиған кәлгүсидә хитай һөкүмити уйғурларға чоқум , бәлки анмалсиз һалда һазирқиға қариғанда өз диний, өз мәдинийитини әнәнә вә өрп адити, тили вә һаят йолини қоғдап қалидиған бир аптономийә бериш мүмкинчилики бар".

Бу қетимқи йиғинни дуня уйғур қурултийи билән мәркизи голландийәдики вакаләтсиз милләтләр вә хәлқләр тәшкилати, мәркизи вашингтондики америка димократийәни илгири сүрүш фонди җәмийити қатарлиқлар биргә уюштурған иди.

Йиғинда америка димократийәни илгири сүрүш фонди җәмийитиниң рәиси карл гришман әпәнди сөз қилип, уйғур паалийәтчилирини димократик хитай зиялилар билән һәмкарлишиш, улар билән мәлум мунбәр тәшкилләшкә чақирди. Гришман мундақ дәйду": бәзилириңлар билишиңлар мүмкин, өткән йили 10 - декабир хәлқара кишилик һоқуқ күни тәхминән 300 кишилик хитай зиялиси хитайда димократийәни илгири сүрүш һәққидики 2008 низамнамисини елан қилди. Һазир низамнамиға имза қойғанлар 11 миңға йәтти. Низамнаминиң 18 маддисида хитайдики аз санлиқларға мунасивәтлик мәзмунлар бар. Униңда 'биз аз санлиқ милләтләр мәсилисини дөләт дәриҗилик сәвийәдә , очуқ - ашкарә һалда барлиқ диний вә милли гуруһлар тәң тәрәққи қилалайдиған бир түзүмни қуруп чиқип, димократик федиратсийә қурушимиз керәк,' дийилгән. Буниң риаллиққа қанчилик уйғун икәнликини билмәймән. Лекин буниңға 11 миң адәм имза қойғанлиқи үчүн силәр ялғуз әмәс, дәп ойлаймән."

Гришман әпәнди йәнә, "мән шундақ ойланмәнки 2008 низамнамиси хитайниң кәлгусидә қаяйққа қарап меңиши керәкликини чүшәндүрсә керәк. Мениңчә биз шуниңға тәйярлиқ қилишимиз лазим. Йәнә бир мүмкинчилик уйғур вәкиллириниң 2008 низамнамисини түзгүчиләр билән көрүш. Әлвәттә буни хиитайда қилғини болмаслиқи мүмкин. Лекин улар билән чәтәлдә көрүшүп, кәлгүсидики ортақлиқниң қандақ болидиғанлиқини сөзләшсә болиду. Әгәр силәр хитай зиялилири билән келишим һасил қилалисаңлар бу бир яхши иш болиду" дәп көрсәтти.

Америка димократийәни илгири сүрүш фонди җбәмийитидики йиғин чүштин кейинки қисими " диний әркинлик, асаси қанундики қуруқ вәдиму?" дегән темида елип берилди.

Йиғинда америка қанун, димократийә вә кишилик һоқуқ саһәсидики мутәссисләр доклат бәрди шундақла йиғин қатнашқучилириниң уйғур мәсилисигә даир түрлик суаллириға җавап бәрди. Йиғинниң ахири әтә йәнә давамлишиду.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт