Хитайниң афғанистан вә пакистандики мәнпәәтиниң америкиға болған тәисири муһакимә қилинди

20 ‏ - Май күни америка дөләт мәҗилисидә, хитайниң афғанистан вә пакистандики мәнпәәтиниң америкиға болған тәсири һәққидә муһакимә йиғини өткүзүлди. Йиғинда, хитайниң пакистан вә афғанистандики нефит пилани, хитай - пакистан һәрбий мунасивәтлири, хитайниң пакистандики радикализимдин әндишиси; шәрқи түркистан ислам һәрикити вә униң йеқиндин буянқи паалийәтлири, шинҗаңдики уйғурларниң наразилиқлири қатарлиқ көплигән темида муһакимә елип берилди.
Мухбиримиз шөһрәт һошур
2009-05-22
Share
xu-zardari-beyjingda-305.jpg 15 - Өктәбир, хитайни зийарәт қиливатқан пакистан президенти асиф зардари билән ху җинтав, хитай һөрмәт қаравуллириниң алдида.
AFP Photo

Мутәхәссисләр сөзлиридә, хитайниң оттура асия вә җәнубий асиядики иқтисадий, сиясий вә һәрбий тәсирлири үстидә тәпсилий тохталғандин кейин, афғанистан вә пакистандики террорлуққа қарши һәрикәттә, америкиниң хитай билән һәмкарлишиш һәм уни тизгинләш пурситигә игә икәнликини көрситип өтти.

Мутәхәссисләр бу мумкинчиликниң сәвәблиридин бири уйғур мәсилиси икәнликини тәкитләшти. Улар нөвәттә, хитайниң оттура ася вә җәнубий асядики һәр саһә мәнпәәтиниң капаләткә игә болуши үчүн, уйғур райониниң тенч болуш керәкликини; йеқинқи йиллардин бери уйғурлар арисида, бир қисим радикал гуруппиларниң пәйда болуши билән хитайниң әндишигә чүшүватқанлиқини оттуриға қойди.

Йиғинда, шәрқи түркистан ислам һәрикити вә түркистан ислам партийиси үстидә тохталған бир мутәхәссис мундақ дәйду: " райондики мустәқиллиқ мәсилиси йеқинқи бир мәсилә әмәс, у бурундин етник тоқунуш сүпитидә падилинип кәлгән; йеқиндин бери аз бир қисим исламий җиһад көрүнүшидә оттуриға чиқиватиду."

Профессор Walid Pharis юқириқи сөзлиридин кейин, шәрқи түркистан ислам һәрикити тәшкилатиниң һәрикәт пиланини мундақ баян қилиду: "улар алди билән, җиһад тәрбийиси елип бармақчи, андин шинҗаңдики һәрбий вә иқтисадий базиларға өзини өлтүривелиш характерлик һуҗум қозғимақчи. Улар йәнә хитайниң башқа өлкилиридиму шәһәр мәркәзлиригә, иқтсиади түгүнлиригә террорлуқ һуҗуми қилмақчи. Улар йәнә, түркий җумһурийәтләр вә афғанистан, пакистандики радикал гуруппилар билән бирликтә паалийәт елип бармақчи."

Мутәхәссисләр, афғанистан вә пакистанда талибан күчлири һакимийәт бешиға кәлсә, хитайниңму еғир хәвп астиға чүшидиғанлиқини,чүнки җиһад һәрикәтлириниң уйғур райониға қарап кеңийидиғанлиқини баян қилиду.

Америка дөләт мудапиә министирлиқиниң узақ асия ишлири мәсули Michael Schiffer, хитайниң 3000 километир мусапидики каспий деңиз нефит турубба йоли пиланиниң 1000километирлиқ қисминиң уйғур районидин өтидиғанлиқини әскәртип өтиду. Микайил сөзидә мундақ дәйду: " биз афғанистан вә пакистанда хитай билән һәмкарлишиш пурситигиму игә; һәм инсан һәқлири мәсилисидә райондики хәлқни ашкара қоллаш пурситигиму игәмиз; чүнки, хитайниң өзиниң асасий қануни, аз санлиқ милләтләрниң сиясий көз қарашлирини ипадиләш әркинликигә капаләт бәргән."

Бир қисим мутәхәссисләр алдинқи күнки йиғинда америкиниң террорлуққа қарши һәрикәттә, хитай билән һәмкарлишиш билән аз санлиқ милләтләрниң һоқуқини қоғдаш җәһәттә; һәр иккисини тәң тутушини, вә һәр иккисидә тәң нәтиҗә қазинишини оттуриға қоймақта.

Бу мәсилә һәққидә, түркийидики һаҗитәпә университетиниң оқутқучиси, доктор әркин әкрәм билән сөһбәт елип бардуқ. юқуридики аваз улинишидин, доктор әркин әкрәмниң мәзкур тәклипкә қарши қарашлирини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт