Замбийә президент кандидатиниң қилған сөзи хитайниң африқа стратегийисидә җиддий өзгүрүш пәйда қилмақта


2006.09.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

"Замбийә вақит гезити" ниң 9 ‏- айниң 5 ‏- күнидики санида елан қилинған "хитай замбийигә депломатик мунасивәт үзүп ташлиниду, дәп тәһдит салмақта" дегән мақалида баян қилинишичә, хитайниң замбийидә турушлуқ баш әлчиси ли бавдоң "хитайдин 180 ширкәт замбийигә мәбләғ селишқа башлиған иди. Мәбләғ миқтари 300 милйон америка доллириға йетәтти. Мушундақ вәзийәттә турғанда, замбийидики "вәтәнпәрвәрләр фронти" дегән тәшкилатниң рәһбири микол сатаниң қилған сөзлири замбийигә мәбләғ салғили келидиған кишиләрни қорқутуп қойди. Әгәр замбийә хәлқи тәйвәнни игилик һоқуқи бар дөләт дәп етирап қилидиған йеңи һөкүмәткә аваз бәрсә, хитай һөкүмити замбийә биләнки депломатик мунасивитини үзүп ташлайду" дегән.

"Буниңдин кейин тәйвән игилик һоқуқи бар дөләт, дәп етрап қилиниду"

"Франсийә агентлиқи"ниң замбийә пайтәхти лусака шәһиридин хәвәр қилишичә, замбиийидики "вәтәнпәрвәрләр фронти" ниң рәһбири микол сата әпәндиниң сайлиниш нутқида хитайни әйибләп "хитай әрзан маллирини төкүп сетиш арқилиқ замбийә хәлқниң тиҗаритини игәлливалди", "хитай әрзан маллирини дөлитимизгә төкмә қилдила әмәс, бәлки хитай нопусини дөлитимизгә төкмә қилди", "хитайниң мәбләғ сақлиғучилири дәп аталған кишиләр замбийидә наһайити көп йәрлик хәлқни ишсизлиққа муптила қилди" , "өткән йили замбийидә партлаш дориси завутида партлаш вәқәси йүз бәргәндә, немә үчүн хитайлардин бирму адәм өлмәй, пүтүнләй замбийилик өлди?" , "һазир замбийә хәлқниң 80% и, йәни 11 милйон хәлқ күндилик кирими бир америка доллириға йәтмәйдиған һалға чүшүп қалди" дегән сөзлири, болупму "буниңдин кейин тәйвән игилик һоқуқи бар дөләт, дәп етирап қилиниду" дәп җакарлиғанлиқи хитайниң қаттиқ ғәзипини қозғиған.

"Хитай һөкүмити замбийигә хитай нопусини төкүп сатти"

"Б б с" ниң хәвәр қилишичә, хитай 1960‏-70‏- йилларда африқидики милли мустәқиллиқ һәрикәтләргә ярдәм бериш дегән шуарни қолланған иди, һазир әмди ундақ соғуқчилиқ уруши тәпәккури билән әмәс, бәлки ғәрб әллириниң ширкәтлири билән риқабәтлишиш, дегән шуар билән өзиниң мәнпәитинила қоғдаш тәпәккури бойичә иш қилишқа башлиди. Бу чағда йәнә өзиниң бурунқи "үчинчи дуня билән иттипақлишиш" дегән коммунизм тәпәккурини юшурун һалда қайтидин башлиди. Һазир хитайниң 28% нефит импорти африқидин келиду. Әмма хитайниң көзлигини африқидин нефит елиш әмәс, хитай африқидики кан мәһсулатлириға көз тиккән. 2008 ‏- Йилиға йәткәндә, хитайниң датлашмас әбҗәш полат мәһсулатлириға болған иһтияҗи һәссиләп ашиду. Хитайниң африқидики ширкәтлириниң сани 2004 ‏- йилидики 77 дин 715 гә көпийиду. Хитайниң бундақ африқа стратегийисидә, йеқинда замбийидә давамлишиватқан президент сайлимида җиддий өзгүрүш пәйда болди. Йеңи президент кандидати микол сата әпәндиниң сөзидики икки мәсилә хитайниң ғәзипини қозғап қойған иди. Йеңи президент кандидати сата әпәнди сөзидә "хитай һөкүмити замбийигә хитай нопусини төкүп сатти" дәп қаттиқ ейиплапла қалмай, бәлки "тәйвән игилик һоқуқи бар дөләт, биз уни етирап қилимиз", "хитайдин кәлгән мәбләғ салғучи дегәнләр әмәлийәттә дөлитимизгә қалаймиқанчилиқ салидиған кишиләр, буларни биз замбийидин қоғлап чиқиримиз" дегән иди.

Замбийә җумһурийитиниң асасий әһвали

Африқиниң оттура қисмидики қуруқлуқ дөлити болған замбийә җумһурийитиниң йәр мәйдани 752 миң 614 квадират километир. У 1963 ‏- йили әнгилийә йетәкчиликидики оттура африқа федератсийиси йимирилгәндин кейин, ички қисимда аптономийә йүргүзүшкә башлап, 1964 ‏- йили 10 ‏- айниң 24 ‏- күни мустәқиллиқ елан қилған. 5 Күндин кейин хитай билән дипломатийә орнатқан. Замбийиниң нопуси 11 милйон 200 миң. Бу дөләттә 73 қәбилә бар. Замбийә нопусиниң 70 миңи явро-асиялиқ болғандин башқа, қалған көп санлиқи банто тиллирида сөзлишиду. Һөкүмәттә инглиз тили қоллинилиду. Йеза аһалиси иптидаи динға етиқат қилиду, қалғанлири христиан яки католик динида. 1991 ‏- Йили замбийиниң асасий қануниға түзүтүш киргүзүлгән болуп, униңда "замбийә парламентида 150 орун болиду, битәрәп сиясәт қоллиниду, қанун тикләш, әдлийә, мәмурийәттин ибарәт үч чоң орган бир-биригә беқинмай өз алдиға мустәқил иш қилиду, көп партийә мәвҗут болуп турушқа рухсәт қилиниду" дәп бәлгиләнгән. 1996 ‏- Йили замбийиниң асаси қануниға йәнә бир қетим түзүтүш киргүзүлгән болуп, униңда "замбийиниң президенти чоқум ата-аниси замбийилик киши болуши керәк" , "қәбилә башлиқлири сиясий билән шуғуллинишқа рухсәт қилинмайду" дәп бәлгиләнгән. Замбийидә мис кан асаслиқ тәбиий байлиқ болуп һесаблиниду. Мис мәдән записи пүтүн дуня записиниң 6% ни тәшкил қилиду. 2003 ‏- Йили хитай замбийигә мәбләғ селип йилиға 6000 тонна партлитиш дориси ишләпчиқиридиған завут қурған иди. Бир йилдин кейин бу завутта партлаш йүз берип 46 нәпәр замбийилик һаятидин айрилған. 2005 ‏- Йили замийә билән хитай оттурисида тиҗарәт миқтари әң көп йил болди. Әмди 2006 ‏- йилиға кәлгәндә хитай замбийидә қарши елинмайдиған болуп қалди. (Вәли)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.