Африқа һазир зулмәтлик мустәмликә ни һес қилишқа башлиди


2007.01.30

Бирләшмә агентлиқиниң бейҗиңдин бәргән хәвиригә қариғанда, хитайниң дөләт рәиси ху җинтав 1 ‏- айниң 30 ‏- күни камирон, либирийә, замбийә, намибийә, җәнубий африқа, мозамбик вә судандин ибарәт 8 африқа дөлитигә қилидиған зияритини башлиған. Бу ху җинтавниң бир йилға йәтмигән вақт ичидә африқини йәнә бир қетим зиярәт қилиши болуп һесаблиниду. Хәвәрдә баян қилинишичә, ху җинтавниң бу қетимқи африқа зиярити хитайниң тәсирини кеңәйтиш вә күндин - күнгә чоңийиватқан енергийә еһтияҗини қандурушни мәқсәт қилидикән.

Хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири ху җинтавға хәт йезип, дарфордики паҗиәгә әһмийәт бериш лазимлиқини тәкитлигән

Ху җинтавниң африқа зиярити башлиништин бурун, мәзкур хәвәрдә баян қилинишичә, баш оргини нюйоркта туридиған хәлқара кишилик һоқуқ тәшкилатлири ху җинтавға хәт йезип 'хитай һөкүмити бу қетим африқидики кишилик һоқуқ мәсилилиригә әһмийәт бериши вә бирләшкән дөләтләр тәшкилати бихәтәрлик кеңишиниң даимий әзаси болуш салаһийити билән өзиниң чоң дөләтлик мәсулийитини ада қилиши лазим' дәп тәкитлигән. Шундақла йәнә, өткән 4 йил ичидә дарфорда йүз бәргән қозғилаң билән һөкүмәтниң қораллиқ күчлири оттурисидики урушта 200 миң адәм һаятидин айрилғанлиқини, 2 милйон 500 миң адәмниң макансиз қалғанлиқини вә бундақ вәзийәтниң техичә давамлишиватқанлиқини, һазирқи вәзийәттә, қартом һөкүмитигә бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң тинчлиқ сақлаш қошунлирини қобул қилғузуш лазимлиқини әскәрткән.

Ху җинтавниң бу қетимқи африқа зиярити ‏‏- хитайниң йәр шари истратегийисиниң бир қисми

Америка авазиниң хәвиригә қариғанда, хитай сода министирлиқи ху җинтавниң африқа зиярити мунасивити билән баянат елан қилип, бу қетим африқа дөләтлиригә беридиған ярдәмниң бир һәссә ашурулидиғанлиқини вә 33 дөләтниң қәрзи бикар қилинидиғанлиқини җакарлиған. Униңда баян қилинишичә, ху җинтавниң бу қетимқи африқа зиярити худди диң шавпиң, җаң земин дәвридикигә охшаш чоң дөләтләр отурисидила йолға қойидиған 'чоң дөләт дипломатийиси' әмәс, бәлки хитайниң дунядики һәммә дөләткә қол сузидидиған йәр шари истратегийисиниң бир қисми болуп һесаблинидикән.

Ху җинтав бу қетим африқида, хитайниң 'яман ғәрәзлик әмәс' ликини қайтидин чүшәндүрмәкчи болуватиду

‏-‏- Хитай, иқтисади юқири өрлигәнсири, ғәрб дөләтлириниң бирлишип тақабил туруш еһтималлиқини нәзәрдә тутуп, дуняда йетим қалмаслиқ үчүн африқиниң енергийә байлиқилириға қол созиватиду, ‏-‏-‏- дәп мулаһизә қилиду америкидики хитайшунас профессор ли чең әпәнди, ‏-‏-‏- чүнки хитайниң күнсери ешиватқан енергийә еһтияҗини әмди африқа дөләтлири қандуралиши мумкин. Хитай өзиму бир чоң дөләт болуп баш көтүрүп чиқмақчи. Дипломатийә җәһәттин ейтқанда, африқиниң хитайниң бу еһтияҗиғиму ярдими болиду. Әмма һазир хитайниң мустәмликси болуп қеливатқанлиқини һес қиливатқан дөләт хитайниң әтрапидики қошна дөләтләрла әмәс, африқиму һазир өзлириниң мустәмликә болуп қелиш еһтималлиқини һес қилмақта. Шуңлашқа ху җинтав бу қетим африқида, хитайниң 'яман ғәрәзлик әмәс' ликини қайтидин чүшәндүрмәкчи болуватиду.

явропалиқлар һазир африқидин ибарәт бу унтулған қуруқлуқни қайтидин әсләшкә башлиди

Германийә тәрәққият вә сиясәт тәтқиқат орниниң мутәхәссиси дик мәсина әпәндиниң мулаһизә қилишичә, хитайниң иқтисади йеқинқи 7 йил ичидә бир һәссә ашти. Бу җәрянда хитай дуняниң енергийә мәнбәлирини наһайити көп сәрп қилди. Һазир униң енергийигә болған еһтияҗи барғансири ешиватиду. Шуңлашқа хитай йеқинқи бир нәччә йилидн буян явропалиқлар тәрипидин бош қалдурулған африқиға қолини сузушқа башлиди. Һазир африқиниң нефит, тәбиий газ чиқидиғанлики йериниң һәммисидә хитайниң изи бар. Һазир дуняда хитайниң бу һәрикитини тәтқиқ қилмайдиған дөләт болмиса керәк. явропалиқларму африқидин ибарәт бу унтулған қуруқлуқни қайтидин әсләшкә башлиди.

Һазир африқа хитай кәлтүрүп чиқириватқан мустәмликини һес қилишқа башлиди

‏-‏Хитайниң судан билән болған һәмкарлиқини мисалға алсақ, ‏- дәп мулаһизә қилиду германийә тәрәққият вә сиясәт тәтқиқат орниң мутәхәссиси дик мәсина әпәнди, ‏‏- худди ғәрб дөләтлиридә тәнқидидә ейтилғандәк, бу пәқәт икки һөкүмәтниңла һәмкарлиқи, бу һәмкарлиқниң хәлқ игиликигә һечқандақ мәнпәәти йоқ. Хитайниң зимбабуви билән болған һәмкарлиқиму дәл мушуниңға охшайду. Хитай содида пайда еливатиду, әмма йәрлик дөләтниң хәлқ игиликигә зиян селиватиду. Хитай 'ярдәм беримиз' дегәнлики җайда, мәйли йол ясаш болсун яки електир истансиси қуруш болсун яки су амбири ясаш болсун, һәммисидә хитайлар өзи ишләйду, ғәрб дөләтлиригә охшаш африқиға техника һоқуқини өтүнүпму бәрмәйду. Африқида һазир ишләватқан хитай сани 80 миңдин ашти. Әмма йәрлик хәлқ ишсиз қалған. Гәрчә хитай 'башқа дөләтниң ичкий ишлириға арилашмаймиз' дәватсиму, әмма хитай һәмкарлашқанлики җайда ички уруш партлимақта. Кенийиниң тәтқиқатчиси исақ муһаҗниң 'хитай һөкүмитиниң африқа билән дос болуши африқидин хам әшя елип, өзиниң иқтисадини тәрәққи қилдуруп, африқиниң иқтисадий тәрәққиятини ақситип қоюштинла ибарәтмикән? әмәлийәттә бу африқа үчүн қурған тозақ' дегинидин қариғанда, һазир африқа хитай кәлтүрүп чиқириватқан қараңғу - зулмәтлик мустәмликини һес қилишқа башлиған. (Вәли)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.