Afriqa hazir zulmetlik mustemlike ni hés qilishqa bashlidi


2007.01.30

Birleshme agéntliqining béyjingdin bergen xewirige qarighanda, xitayning dölet re'isi xu jintaw 1 ‏- ayning 30 ‏- küni kamiron, libiriye, zambiye, namibiye, jenubiy afriqa, mozambik we sudandin ibaret 8 afriqa dölitige qilidighan ziyaritini bashlighan. Bu xu jintawning bir yilgha yetmigen waqt ichide afriqini yene bir qétim ziyaret qilishi bolup hésablinidu. Xewerde bayan qilinishiche, xu jintawning bu qétimqi afriqa ziyariti xitayning tesirini kéngeytish we kündin - kün'ge chongiyiwatqan énérgiye éhtiyajini qandurushni meqset qilidiken.

Xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri xu jintawgha xet yézip, darfordiki paji'ege ehmiyet bérish lazimliqini tekitligen

Xu jintawning afriqa ziyariti bashlinishtin burun, mezkur xewerde bayan qilinishiche, bash orgini nyuyorkta turidighan xelq'ara kishilik hoquq teshkilatliri xu jintawgha xet yézip 'xitay hökümiti bu qétim afriqidiki kishilik hoquq mesililirige ehmiyet bérishi we birleshken döletler teshkilati bixeterlik kéngishining da'imiy ezasi bolush salahiyiti bilen özining chong döletlik mes'uliyitini ada qilishi lazim' dep tekitligen. Shundaqla yene, ötken 4 yil ichide darforda yüz bergen qozghilang bilen hökümetning qoralliq küchliri otturisidiki urushta 200 ming adem hayatidin ayrilghanliqini, 2 milyon 500 ming ademning makansiz qalghanliqini we bundaq weziyetning téxiche dawamlishiwatqanliqini, hazirqi weziyette, qartom hökümitige birleshken döletler teshkilatining tinchliq saqlash qoshunlirini qobul qilghuzush lazimliqini eskertken.

Xu jintawning bu qétimqi afriqa ziyariti ‏‏- xitayning yer shari istratégiyisining bir qismi

Amérika awazining xewirige qarighanda, xitay soda ministirliqi xu jintawning afriqa ziyariti munasiwiti bilen bayanat élan qilip, bu qétim afriqa döletlirige béridighan yardemning bir hesse ashurulidighanliqini we 33 döletning qerzi bikar qilinidighanliqini jakarlighan. Uningda bayan qilinishiche, xu jintawning bu qétimqi afriqa ziyariti xuddi ding shawping, jang zémin dewridikige oxshash chong döletler oturisidila yolgha qoyidighan 'chong dölet diplomatiyisi' emes, belki xitayning dunyadiki hemme döletke qol suzididighan yer shari istratégiyisining bir qismi bolup hésablinidiken.

Xu jintaw bu qétim afriqida, xitayning 'yaman gherezlik emes' likini qaytidin chüshendürmekchi boluwatidu

‏-‏- Xitay, iqtisadi yuqiri örligensiri, gherb döletlirining birliship taqabil turush éhtimalliqini nezerde tutup, dunyada yétim qalmasliq üchün afriqining énérgiye bayliqilirigha qol soziwatidu, ‏-‏-‏- dep mulahize qilidu amérikidiki xitayshunas proféssor li chéng ependi, ‏-‏-‏- chünki xitayning künséri éshiwatqan énérgiye éhtiyajini emdi afriqa döletliri qanduralishi mumkin. Xitay özimu bir chong dölet bolup bash kötürüp chiqmaqchi. Diplomatiye jehettin éytqanda, afriqining xitayning bu éhtiyajighimu yardimi bolidu. Emma hazir xitayning mustemliksi bolup qéliwatqanliqini hés qiliwatqan dölet xitayning etrapidiki qoshna döletlerla emes, afriqimu hazir özlirining mustemlike bolup qélish éhtimalliqini hés qilmaqta. Shunglashqa xu jintaw bu qétim afriqida, xitayning 'yaman gherezlik emes' likini qaytidin chüshendürmekchi boluwatidu.

Yawropaliqlar hazir afriqidin ibaret bu untulghan quruqluqni qaytidin esleshke bashlidi

Gérmaniye tereqqiyat we siyaset tetqiqat ornining mutexessisi dik mesina ependining mulahize qilishiche, xitayning iqtisadi yéqinqi 7 yil ichide bir hesse ashti. Bu jeryanda xitay dunyaning énérgiye menbelirini nahayiti köp serp qildi. Hazir uning énérgiyige bolghan éhtiyaji barghansiri éshiwatidu. Shunglashqa xitay yéqinqi bir nechche yilidn buyan yawropaliqlar teripidin bosh qaldurulghan afriqigha qolini suzushqa bashlidi. Hazir afriqining néfit, tebi'iy gaz chiqidighanliki yérining hemmiside xitayning izi bar. Hazir dunyada xitayning bu herikitini tetqiq qilmaydighan dölet bolmisa kérek. Yawropaliqlarmu afriqidin ibaret bu untulghan quruqluqni qaytidin esleshke bashlidi.

Hazir afriqa xitay keltürüp chiqiriwatqan mustemlikini hés qilishqa bashlidi

‏-‏Xitayning sudan bilen bolghan hemkarliqini misalgha alsaq, ‏- dep mulahize qilidu gérmaniye tereqqiyat we siyaset tetqiqat orning mutexessisi dik mesina ependi, ‏‏- xuddi gherb döletliride tenqidide éytilghandek, bu peqet ikki hökümetningla hemkarliqi, bu hemkarliqning xelq igilikige héchqandaq menpe'eti yoq. Xitayning zimbabuwi bilen bolghan hemkarliqimu del mushuninggha oxshaydu. Xitay sodida payda éliwatidu, emma yerlik döletning xelq igilikige ziyan séliwatidu. Xitay 'yardem bérimiz' dégenliki jayda, meyli yol yasash bolsun yaki éléktir istansisi qurush bolsun yaki su ambiri yasash bolsun, hemmiside xitaylar özi ishleydu, gherb döletlirige oxshash afriqigha téxnika hoquqini ötünüpmu bermeydu. Afriqida hazir ishlewatqan xitay sani 80 mingdin ashti. Emma yerlik xelq ishsiz qalghan. Gerche xitay 'bashqa döletning ichkiy ishlirigha arilashmaymiz' dewatsimu, emma xitay hemkarlashqanliki jayda ichki urush partlimaqta. Kéniyining tetqiqatchisi isaq muhajning 'xitay hökümitining afriqa bilen dos bolushi afriqidin xam eshya élip, özining iqtisadini tereqqi qildurup, afriqining iqtisadiy tereqqiyatini aqsitip qoyushtinla ibaretmiken? emeliyette bu afriqa üchün qurghan tozaq' déginidin qarighanda, hazir afriqa xitay keltürüp chiqiriwatqan qarangghu - zulmetlik mustemlikini hés qilishqa bashlighan. (Weli)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.