'Xitay yéqin kelgüside aygha adem chiqiralmaydu'

Xitay da'iriliri ay sharigha adem chiqirish pilanini otturigha qoyup, bu jehette jiddiy teyyarliq qilmaqta. Halbuki mutexessisler xitayning yéqin kelgüside aygha adem chiqiralmaydighanliqini, emma buning bashqa qoshna ellerde alem téxnikisi musabiqisini keltürüp chiqirishi mumkinlikini ilgiri sürdi.
Muxbirimiz jüme
2010.10.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xitay-herbi-parat-oct-1-atom-bomba 1-Öktebir küni, xitay dölet bayrimida parattin ötüwatqan xitayning eng yéngi tiptiki bashqurulidighan bomba sistémisining körünüshi.
AFP Photo

Xitay 2003 ‏ - we 2008 - yili orbitigha adem chiqirip, bu sahede amérika we rusiyilerdin qalsa 3 - orun'gha ötti. Xewerlerge qarighanda, xitay alem qatnishi da'iriliri mushu ayning 1 - küni ay sharini tekshürgüchi sün'iy hemrahini orbitigha chiqarghan. Melum bolushiche, xitay bu arqiliq ay sharigha adem chiqirish pilanini emelge ashurush üchün, munasiwetlik sanliq melumatlarni toplaydiken.

Bezi melumatlarda xitayning yéqin kelgüside aygha adem chiqirish ghayisini emelge ashurushini közlewatqanliqi ilgiri sürülüwatqan bolsimu, xitayning aygha adem chiqirish pilani heqqide mutexessislerning qarashliri her xil. Amérikidiki hökümetsiz téxnika jem'iyetliridin - mesililerge köngül bolidighan alimlar birleshmisi, dunyawi bixeterlik programmisidiki xitay ishlar tetqiqatchisi grék kulaki xitayni yéqinqi bir nechche yil ichide aygha chiqalmaydu dep qaraydighan kishilerdin biri.

Awstraliye radi'osida bu heqte élip bérilghan söhbette kulaki ependi xitayning aygha chiqish programmisi heqqide mundaq dédi: "ularning besh yil ichide aygha chiqish éhtimalliqini nölge teng désemmu bolidu. Chünki xitayning téxi aygha chiqishqa qaritilghan mexsus programmisi yoq. Ularning hazirqi alemge uchquchiliq alem kémisi chiqirish we chang'é ayni tekshürüsh mashinisi programmiliri 2020 - yili axirlishidu. Eger xitay aygha adem chiqirimen deydiken. Belkim u 2020 - yilidin kéyin bolushi mumkin."

Amérika alem qatnishi idarisining injénéri alim erkin sidiqning qarishiche, xitayning nöwettiki tereqqiyat sür'iti boyiche élip éytqanda, xitay belkim 2017 - yilidin kéyin aygha adem chiqiralishi mumkin iken. Amérika 1969 - yili aygha adem chiqarghanliqini jakarlighandin kéyin, eyni chaghda amérika bilen bu jehette riqabetlishiwatqan sabiq sowétlar ittipaqi özining aygha adem chiqirish pilanini toxtatqan.

Mutexessislerning qarishiche, nöwette alemdin tinch yosunda paydilinish teshebbusi otturigha qoyuluwatqan bir peytte, xitay da'irilirining aygha chiqishqa aldirishida herbiy muddi'amu bar iken.

Erkin sidiq özi bu heqte körgen matériyallardin neqil élip, xitayning aygha chiqish muddi'asi heqqide ilgiri sürülüwatqan bezi qarashlarni otturigha qoydi.

Xitayning alem téxnikisini jiddiy tereqqiy qildurushi bashqa ellernimu téxnika yéngilashqa mejburlaydiken. Mutexessisler bu xildiki musabiqining axirida yenila xitayning xewpsizliki üchün tehdit peyda qilidighanliqini ilgiri sürmekte.

Istratégiye tetqiqatchisi doktor erkin, yuqiriqi éhtimalliqni herbiy istratégiye nezeriyisi jehettin élip éytqanda "mumkin" dep qarighuchilarning biri. Uning qarishiche, xitayning alem téxnikisida ilgirilishi bashqa döletlerning xitaygha qarshi ittipaq tüzüshi we herbiy küchini zoraytish halitini keltürüp chiqirishi mumkin iken. Erkin ekrem türkiyidiki haji töpe uniwérsitétning dotsénti.

Derweqe xitay alem qatnishi téxnikisi barghanche yükseldürüwatqan bir peytte amérika bilen hindistan arisida alem téxnikisida kélishim hasil qilin'ghanliqi ilgiri sürülmekte.

25 - Öktebir "dunya siyaset közetchiliki" tor bétide bérilgen bir parche xewerge qarighanda, amérika alem téxnikisi saheside hindistan bilen deslepki qedemde kélishken.

Xewerge qarighanda, amérika we hindistan da'iriliri alem boshluqida quyash énérgiyisidin paydilinish sahesi boyiche hemkarliq hasil qilghan. Buning kelgüsi amérika - hindistan munasiwetlirini téximu yükseldürüdighanliqi ilgiri sürülmekte. Hindistan, yaponiye we xitay asiyadiki alem qatnishigha qiziqiwatqan chong döletlerdin hésablinidu. Melum bolushiche, mezkur döletler arisidiki alem qatnishi musabiqisi 2007 - yilidin bashlap bir qeder yuqiri chekke yetken.

2007 - Yili 5 - öktebir yaponiye özining ayni tekshürüsh sün'iy hemrahini ay orbitisigha chiqarghanliqini jakarlighandin kéyin, xitay aridin uzun ötmey yeni shu yili 5 - noyabir, "chang'é - 1" tipliq ayni tekshürüsh sün'iy hemrahini ay shari orbitisigha chiqarghan.

Hindistanmu 2008 - yili 22 - öktebir özining tunji ayni tekshürüsh sun'iy hemrahini orbitigha chiqarghan idi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.