Хитай демократлири әмди чәтәлләрдә туруп немә иш қилалайду?

2007-08-21
Елхәт
Пикир
Share
Принт

Буниңдин 18 йил бурун, 1989 ‏- йили бейҗиңда қозғалған парихорлуққа қарши туруш вә демократик түзүм тикләшни нишан қилған демократийә вә әркинлик һәрикити, коммунист армийиси тәрипидин тйәнәнмен мәйданида 4 ‏- июн күни қанлиқ бастурулғандин кейин, хитайдин қечип чиқип, демократик һәрикәтлирини 10 нәччә йилдин буян чәт' әлләрдә давамлаштуруватқан кишиләрдин 100 дәк адәм йеқинда нюйорк шәһиридә җәм болуп, җуңго демократчилири буниңдин кейин нәгә берип нәдә туриду? дегән темида сөһбәт өткүзди.

Хитай демократлириниң арзу-арманлири йәнила актип

Америка авазниң баян қилишичә, нюйорк шәһиридики куйинси районда, 'бейҗиң баһари җурнили' ниң муһәррири хупиң әпәндиниң өмүр мусаписини әсләш нами билән топлинип өткүзүлгән бу сөһбәттә наһайити әһмийәтлик темилар оттуриға қоюлған.

Мәшһур зиялийлардин җеңйи әпәндиниң сөзи билән ейтқанда, гәрчә бу демократчилар шунчә көп йил һәрикәт елип барғиниға яриша, хитайда сиясий җәһәттә техичә муәййән бир өзгириш пәйда болмиған болсиму, лекин улар өз нишани үчүн көрсәткән тиришчанлиқиниң қиммити көрүлмәй қалмиди вә бу қиммәт һелиму үнүмини җари қилмақта. Чүнки хитай хәлқиниң әркинлик, демократийә ғайиси пүтүн инсанийәтниң демократийә вә әркинлик ғайиси билән ортақ. Бу роһ мәғлуп болидиған роһ әмәс.

Хитайда өзгириш болидиғанлиқи муқәррәр

Хитай демократлириниң қаришичә, 10 нәччә йилдин буян хитайда иқтисад үзлүксиз тәрәққи қилди, хәлқниң турмуши яхшиланди, әркинликниң даирисиму мәлум дәриҗидә кеңәйди. Бундақ әһвал астида дағдуғилиқ демократийә вә әркинлик һәрикәтлирини қозғаш бир қәдәр қейин болди.

‏-‏-‏- Хәлқ хитайдики һазирқи түзүмниң һәқиқәтән бир начар түзүм икәнликини билип йәтти, ‏-‏-‏- дәйду узундин буян хитай демократлирини қоллап келиватқан принстон университетиниң профессори пери линк әпәнди, ‏-‏-‏- бу билимниң өзи хитайда, мәйли қандақла шәкилдә болмисун, һаман бирхил өзгириш пәйда қилидиғанлиқи муқәррәр. Униң қаришичә, буниңдин кейин, гәрчә демократик һәрикәтләр йәнә йеңи тосалғуларға дуч кәлсиму, хәлқни әркинлик арзуси һаман ғәлибигә башлайду.

Тосалғу вә оңушлуқ хупиң әпәндиниң қаришичә, 4 ‏- июндики вәһимә хәлққә қорқунч елип кәлгән иди, шуниңдин кишиләр давамлиқ вәһимә чәккәндин көрә, мадди турмуш яхшиланса, һазирчә шуниңға рази болуп турушқа мәҗбур болди. Демәк мадди турмушниң яхшиланғанлиқи демократийини әмәлгә ашурушниң йолини тосуп қойди. Әмма униңдин кейин, коммунист байвәччилири өзиниң һәққаний болмиған мал- мүлкини қанунлаштурувелиш мәқситигә йетиш үчүн, җәмийәттики байлиқларни давамлиқ игиливелип, көп санлиқ хәлқни намрат қалдуруватқанлиқидин ибарәт бу вәқә һазир йәнә демократийигә түрткә болмақта.

Демәк, һазир җуңгода әвҗ еливатқан кишилик һоқуқни қоғдаш һәрикити чәтәлләрдә давамлишип келиватқан демократик һәрикәтләрниң нишани билән бир йолға кирип қалди. Бу бир йеңи вәзийәт. Бундақ вәзийәттә мәдәнийәт явузлуқниң, демократийә мустәбитликниң орнини игиллиши муқәррәр.

Хитай коммунист партийиниң мустәбитлики һазир чекигә йәтти

Хитайдин қечип чиққан демократларниң 10 нәччә йилдин буян чәт' әлләрдә давамлаштурған һәрикәтлири, 1993 ‏- йилиға кәлгәндә парчиланған иди. Буниң билән нәзирийә парчиланди, күч парчиланди. Шуниңдин кейин, қайтидин бирликкә келимиз, дәп нәччә йилғичә ички қисимда җедәл болди, ‏-‏- дәп мулаһизә қилиду хитай демократийә бирләшмисиниң торанто шөбиси мудири люшавфу. Униң қаришичә, 1993 ‏- йили вашингтонда йүз бәргән парчилиниш, 2006 ‏- йили 6 ‏- айда берлинда ечилған йиғинда һәл болди.

Бу йиғинға хитайдин қечип чиқип чәт' әлләрдә демократик һәрикәт елип бериватқан һәрхил партийә гуруһ вәкиллирила әмәс, тибәт , шинҗаң, моңғулийә вәкиллири вә хитай хәлқиниң демократик һәрикәтлирини қизғин қоллаватқан һәр қайси дөләтләрдики мәшһур сиясий әрбаблар қатнашқан иди. Бу йиғинға һәтта берма, камбоджа вйетнам қатарлиқ дөләтләрдинму вәкил кәлди. Йиғин әһли, худди фей ляң йоң әпәнди ейтқандәк, хитай коммунист һөкүмити иқтисадий җәһәттә баш көтүргәндин кейин, дуняда әң чоң мустәбит қорғини болуп қалди, һазир дуняда совет иттипақидин кейинки әң чоң коммунист тәһдити хитай һөкүмити, дегән көз қарашта бирликкә кәлгән иди.

Йиғин әһли йәнә , 11 ‏- сентәбир вәқәсидин кейин пүтүн дуня террорчилиқ билән коммунист мустәбитликигә бирдәк қарши туруш лазимлиқи берилип йәтти, һазир дуняда террорчилиқ билән коммунист мустәбитликигә бирдәк қарши туруш лазим болуп қалди, хитайда коммунист партийиниң мустәбитлики һазир чекигә йәтти дегән көз қарашта бирликкә кәлди. Нәзирийә җәһәттики бундақ бөсүш характерлиқ илгириләштин кейин, әмәлийәт җәһәттә болса, һазир хитайда хәлқ ичидә әвҗ еливатқан кишилик һоқуқни қоғдаш һәрикити билән хитай демократлириниң чәт' әлләрдә давамлаштуруватқан демократийә вә әркинлик һәрикитиниң нишани бир йолға кирди. Бу бир йеңи вәзийәт. (Вәли)

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт