Хитайда ким һоқуқ тутса, шу бай болиду

Ғәрб ахбарат васитилириниң илгири сүрүшичә, хитайда байлиқниң әң чоң дәсмайиси пул әмәс, бәлки һоқуқ, мәркәздин асасий қатламғичә һоқуқ тутқан адәмләр башқилардин көп бай келиду.
Ихтиярий мухбиримиз әкрәм
2012.11.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
xu-jintaw-18-qurultay-305.jpg Хитай президенти ху җинтав хитай 18-қурултийида ечилиш нутқи сөзлиди. 2012-Йили 8-ноябир, бейҗиң.
AFP

Компартийиниң 18-қурултийи башланған бүгүнки күндә, ғәрб ахбарат васитилиридә хитайниң сабиқ әмәлдарлири, һоқуқ тапшуруп бериш алдидики һазирқи әмәлдарлар вә болғуси әмәлдарлар үстидә көпләп мулаһизиләр елан қилинмақта.

Германийә долқунлири радиосиниң 8-ноябирдики хәвиригә асасланғанда, ялғуз хитай баш министири вен җябавла әмәс, хитай рәиси ху җинтав вә униң орниға рәис болмақчи болған ши җинпиң қатарлиқ юқири дәриҗилик һөкүмәт әмәлдарлириниң уруқ-әвладиниң һәммисила ғайәт зор дәриҗидики байлиқни монопол қиливалған зораванлардур. “хитайдики һоқуқдарлар җәмәти дөләт иқтисадиниң җан томурини контрол қиливалди” намлиқ бу хәвәрдә баян қилинишичә, хитайниң һакимийәт бешида турған, туруватқан вә турғуси әмәлдарлириниң һәммисиниңла җәдди-җәмәти аллибурун милйонерлиқ өткәлдин өтүп, милярдерларға айлинип болғанлиқи, хитай иқтисадиниң ғол бир бөлики вә хитайдики нурғунлиған чоң типтики санаәт муәссәсилирини чаңгилиға киргүзүп болғанлиқи оттуриға қоюлған.

Хәвәрдә, ню-йорк вақти гезитидә елан қилинған вен җябав җәмәтиниң 20 милярд сомдин артуқ иқтисади күчкә игә икәнлики тәкитлиниш билән биргә, ху җинтав җәмәтиниң вә болғуси рәис ши җинпиң җәмәтиниңму зор иқтисади мәбләғни игиливалғанлиқи көрситилгән. Германийиниң бон университетидики бир сиясийонниң билдүрүшичә, бундин 10-15 йиллар илгири хитайда ислаһат, ечиветиш сиясити йолға қоюлғандин кейин, дөләт игиликидики нурғунлиған кан, карханилар, завутлар мәркәздики һоқуқдарларниң уруқ-әвладиға наһайити әрзан баһада сетип берилгән. Бу орунлардин киргән керим бүгүнки хитай омуми иқтисадиниң зор бир бөликини тәшкил қилидиған болуп, бу пул илгирики, һазирқи вә кәлгүсидики дөләт рәһбәрлирини һәмдә уларниң уруқ-җәмәтини терисигә сиғмиғудәк дәриҗидә бодивәткән.

Хәвәрдә шундақ мисаллар елинған: бейҗиңниң йенидики шиҗяҗуаңдики әң чоң от електр истансиси 1998-йилиғичә һоқуқ тутқан хитайниң сабиқ баш министири ли пиңниң шәхсий мүлки. Вен җябавниң оғли түрлүк сода ишлири билән биваситә шуғуллинипла қалмай, йәнә һәрхил кан, карханиларға қошумчә мәбләғ селип қойған. Сабиқ баш министир җу руңҗиниң оғли хитайдики әң чоң мәбләғ банкисиниң башлиқи. Йәни хитайниң дөләт әмәлдарлириниң хитайдики әң еқиватқан сода саһәси, кан, карханиларда мәблиғи бар. Улар сода ишлириға һеч арилашмисиму, пул дегән һәр тәрәптин судәк еқип кириду. Дөләт башлиқлириниң һәссиси болған бу муәссәсиләргә һечким дәхли-тәруз қилалмайду. Демәкки, хитайда кимдә һоқуқ болса, шу бай болиду. Хитай миллитиниң һоқуқ үчүн һәммә рәзилликкә баш уруши, пул вә байлиқ үчүн төлигән бәдилидур.

Хәвәрдә йезилишичә, хитайда дөләт игиликидики 130 чоң типтики карханиларниң һәммисиниң башлиқи дөләт әмәлдарлириниң җәмәтидин тәйинләнгән. Хитайдики металлургийә, енергийә мәнбәси, алақә саһәси, електр саһәси, көңүл ечиш соруни қатарлиқ пул тапқили болидиған даириләрниң һәммиси дөләт рәһбәрлириниң уруқ-әвладиниң қолида. Хитайда дөләт рәһбәрлириниң уруқ-әвладиниң достлириму йәткүчә бай. Нурғунлиған пуллуқ содилар шуларниң қоли билән елип берилиду. Германийидики уйғур зиялийси раһилә ханимниң билдүрүшичә, 5-июл үрүмчи вәқәсини қанлиқ бастурған ваң лечуән болса ху җинтавниң оғлиниң ағиниси, ваң лечуәнниң уйғур дияриниң байлиқлирини халиғанчә булап-талишиға ху җинтав йешил чирағ йеқип бәргән.

Раһилә ханим сөзидә, ваң лечуәнниң уйғур илидики алтун, нефит, тәбиий газ, көмүр қатарлиқ байлиқ, енергийә мәнбәлирини йәрлик хәлқ вә бу мүлүкләрниң һәтта игиси болған уйғурларға һеч несивә қалдурмай хитай өлкилиридики хитай ширкәтлиригә сатқан парихор әмәлдар икәнликини, һәтта уйғур диярини хитайниң пахта базисиға айландуруп, бу пахтиларниң баһасини өзи бекитип, пахтиларни деһқанларниң әркин базарда сетишиға йол қоймай, пәқәтла өзиниң юрти болған сәндуңдики хитай ширкәтлиригә мәҗбурий сатқузуп аридин пайда алған хиянәтчи икәнликини әскәртти.

“хитайдики һоқуқдарлар җәмәти дөләт иқтисадиниң җан томурини контрол қиливалди” намлиқ бу хәвәрдә баян қилинишичә, хитайниң һазирқи иқтисадий, сиясий түзүлмиси дөләт әмәлдарлириға өзлирини бодаш һоқуқини ата қилған. Хәвәрдә викиликистә ашкариланған мәлуматларни мисал елип шундақ язиду: ли пиң җәмәти хитайдики електр саһәсини қамал қиливалди. Хитай бихәтәрлик саһәсиниң әң чоң каттивеши, сиясий қанун комитетиниң мәсули җов юңкаң нефит, химийә саһәсини чаңгилиға киргүзүвалди. Вен җябав аяли вә җәмәти гөһәр, яқут саһәсиниң тиҗаритини контрол қиливалди. Хитайда ким һоқуқ тутқан болса, шу вә униң җәмәти бай. Хәлқ игиликидики карханиларда бай киши йоқ. Әгәр бай тепилса, у чоқум хитайдики юқири дәриҗилик бир әмәлдарниң қуйруқи болуп чиқиду.

Бон университетидики хитай сиясийон гу шөву бу һәқтә тохтилип “хитай чоқум сиясий ислаһат йолиға меңиши керәк. Бу омумниң ортақ қариши. Әгәр хитай сиясий ислаһат йолиға маңалмайватқан болса, буниңдики асасий сәвәб бирла; сиясий ислаһат хитайда иқтисадниң қайтидин тәқсим қилинишини кәлтүрүп чиқириду. Һазирқи һоқуқдарлар вә байлиқ игилири болса сиясий ислаһатқа түптин қарши” дәйду.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.