Xitay kanada néfit shirkiti énkananing ékwadordiki mülkini sétiwaldi


2006-03-13
Share
oil-bugur-nefit.jpg
2003-Yili 13-séntebir küni bügür nahiyisidiki bir néfitlikte tartilghan resim. AFP

Kanadaning ikkinchi chong néfit shirkiti énkananing ékwadordiki mülkini xitayning döletlik néfit we tebi'iy gaz shirkitige qarashliq andés néfit shirkiti 1 milyard 420 milyon dollargha sétiwaldi. Énkana shirkitining bildürüshiche, kanada bilen xitaydin ibaret ikki terep, bu sodining barliq resmiyetlirini tamamlap bolghan. Kanada axbarat agéntliqining melumatqa qarighanda, xitay néfit shirkiti sétiwalghan kanada néfit shirkiti énkananing ékwadordiki mülki - néfitlik we néfit turubisi hoquqlirini öz ichige alidiken.

Fransiye axbarat agéntliqi bu sodini jenubi amérika döletliri néfit sahesi tarixidiki eng chong soda dep baha berdi.

Yéqinqi yillardin buyan xitay hökümiti kanada néfitige alahide qiziqmaqta. Bultur xitay néfit shirkiti kanada qazaqistan néfit shirkitini sétiwalghanidi. Kanada gézitliridiki melumatlargha qarighanda, xitay néfit shirkiti, en'gliye néfit shirkitining kandadiki mülkini sétiwélish heqqidimu söhbetleshmekte iken.

Xitay hökümitining chet'el énérgiye shirketlirini sétiwélish dolquni xelq'ara jem'iyetning diqqitini qozghimaqta

Énérgiye éhtiyaji barghanséri éship barghan xitay dunya miqyasida pütün küchi bilen énérgiyini qolgha keltürüsh we chet'el énérgiye shirketlirini sétiwélish heriketlirini jiddileshtürmekte.

Xitayning bu urunushliri eslidila jiddi boliwatqan énérgiye bazirining tertipini qalaymiqanlashturiwetken we néfit bahasining örlishini keltürüp chiqarghanliqtin, bu néfit import qilishqa tayinidighan döletlerning naraziliqini qozghimaqta. Shunga xitayning chet'el néfit shirketlirini sétiwélish heriketliri bezide tosalghularghimu uchrimaqta. Aldinqi yili amérika dölet mejlisi xitayning dölet igilikidiki néfit shirkitining unokal néfit shirkitini sétiwélish urunishini tosup qoyghanidi. Xitay hökümiti buni chet'eldiki junggogha qarshi küchlerning ighwagerchilik herikiti, dep chüshendürdi.. Xitay da'irliri yéqinda, atalmish chet'eldiki düshmen küchlerning, xitaygha qarshi keypiyatni qozghimasliq üchün, chet'el néfit shirketlirini sétiwalghanda, dawrang salmasliqni we uni töwen teleppuzda bir terep qilishni telep qildi. Melumatlargha qarighanda, hazir néfit we tebi'iy gaz ishlepchiqarghuchi chong dölet hésablan'ghan kanada, 2010 yiligha barghanda néfit bilen teminleydighan dunyadiki eng chong dölet bolup qalidiken. Shunga xitay kanadagha alahide qiziqidiken.

Xitay kanadaning énérgiye menbelirige qol tiqsa, türlük tosalghularghimu duch kélidu?

Xitayning kanada néfitlikidin öz nésiwisini élishi üchün tosalghularmu yoq emes iken. Kanadadiki mutleq köp sandiki néfitlik projéktliri xususy shirketler we chet'el shirketlirining kontrolliqida bolghanliqi üchün, xitay néfit shirkitining bu néfitliklerdin pay élishi asan'gha toxtimaydiken. Kanadadiki néfit mutexessisilirining tehliliche, kanada néfit shirketliri pay cheklirining üzlüksiz örlishimu, xitay shirketlirining kanada énérgiye menbelirini qolgha keltürüsh pursitini azaytidiken. Kanadadiki iqtisadshunas jef robinning körsitishiche, albérta ölkisidiki néfitlik 2010 yiligha barghanda se'udi erebistanning ornini alidiken. Shundaqla dunyadiki néfit menbelirini kontrol qilish hoquqi se'udi erebistani we ottura sherq rayonidin kanadagha yötkilidiken.

Xitayning kanada néfitlikini qolgha keltürüsh tirishchanliqi amérikining tosalghusighimu duch kélidiken. Yéqindin buyan, amérika hökümiti kanada néfitlikige diqqet qiliwatqanliqini tekitlesh bilen birge, uzaqtiki xitayning öz qoshnilirining énérgiye menbelirini igilishige qarita naraziliqinimu ipadilmekte.

Kanadadiki siyasi analizchi yu'en ming, xitay aldinqi yili amérikining unikol néfit shirkitini sétiwalghanda amérikida bu sodigha qarshi sadalarning kötürülgenligini, amma bu qétim xitay kanada néfit shirkitining ékwadordiki mülkini sétiwalghanda kanadada bundaq sadaning bolmighanliqining sewebliri heqqide toxtilip mundaq deydu:

"Kanada asasliq néfit ishlepchiqarghuchi dölet, lékin amérika eng köp énérgiye istimal qilidighan dölet. Özi ishlepchiqarghan néfit özini qamdiyalmaydu we chet'eldin import qilishqa tayinidu. Bundaq ehwalda özining zéminidiki néfit, yushurun reqibi bolghan xitay teripidin kontrol qilinsa, amérikining xewipsizliki üchün heqiqeten tehdit bolidu. Shunga amérika dölet mejlisi buninggha köngül boldi. Kanada buninggha oxshimaydu.. Néfit menbesi intayin mol. Xitay herqanche qilsimu, bir qisminila kontrol qilalishi mumkin. Bu kanadaning néfit éksportigha tesir qilalmaydu. Uning üstige xitaygha sétilghan bu néfit shirkitining pa'aliyiti chet'elde. Bu yerdiki asasliq mesile, amérikining xitaydin ibaret bir partiyilik tüzümdiki diktator döletning yene kélip, uning dölet igilikidiki shirkitige bolghan endishisidin kélip chiqqan"

Siyasi analizchi yu'en ming, xitayning kanada néfitige alahide qiziqishi amérikigha tehdit bolidighan bolmaydighanliqi heqqide toxtilip:

"Hazir kanada ishlepchiqiriwatqan néfitning 2/3 qismi amérikigha éksport qilinidu. Kündilik éksport miqtari 1milyon 500 ming waril etrapida bolmaqta. Eger mehsulat miqtari köpeytilmise, amérikigha qilinidighan néfit iksportigha tesir yetküzidu. Shunga amérika, xitay kanada néfitige qol tiqip, yuqiri bahada néfit sétiwalsa özini teminlewatqan néfitni aqsitip qoyushidin endishe qilmaqta. Amma xitay amérikining menpe'eti bilen toqunushup qalmasliq üchün, teyyar néfitke emes, belki yéngi néfitlikni échishqa bekrek qiziqmaqta, deydu.

Yu'en mingning qarishiche, xitayning kanada néfitige qiziqishining yene bir sewebi, özi hazir néfit éliwatqan ottura sherq we afriqa döletlirining weziyitidiki turaqsizliqtin bashqa yene kanada néfitining (OPEC) yeni "néfit ishlepchiqarghuchi döletler teshkilati" ning kontrolliqida bolmighanliqi iken. Kanada bu teshkilatqa eza bolmighanliqi üchün mehsulat miqdarini öz aldigha ashuralaydiken. Hechqandaq cheklimige uchrimaydiken.

Xitay énérgiyige érishish üchün diktator hökümetlerni qollimaqta

Yu'en ming ependi ziyaritimiz jeryanida xitayning, yadro qoralliri mesiliside, dunya bilen qarshilishiwatqan iran bilen 70 milyard dollarliq énérgiye kélishimi imzalighanliqi heqqide toxtilip, 29 30 xitay irandin néfit sétiwélish üchün iranning yadro qorali mesiliside ikki yüzlimichilik siyaset qollanmaqta. Xitayning öz meydanini éniq ipadilimigenliki iran'gha xata signal bérip, uningda xitay bizning yadro qoralini tereqqi qildurishimizni qollaydu, dégen tesiratni peyda qilmaqta. Xitay énérgiyini qolgha keltürüsh üchün diktator hökümetlerni qollimaqta we ulargha medet bérip keldi, deydu.

Xitay hökümiti 11-séntebir weqesidin kéyin iran, se'udi erebistan, wénésu'éla we afriqidiki sudan qatarliq diktator döletler bilen énérgiye hemkarliqini kücheytkenidi. Kanada metbu'atlirigha qarighanda, xitayning kanada néfitlikige qiziqishi peqet néfit üchünla emes iken. Xitayning asasliq közi chüshüwatqini kanadaning hazir néfit ishlepchiqirish we néfit chekkileshte ishlitiwatqan yéngi téxnikiliri iken. (Kamil tursun )

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet