Xitay ömiki ürümchi weqesi heqqide melumat bérish üchün türkiyige keldi

7 - Ayning 5 - küni ürümchide yüz bergen weqe türkiyining qattiq naraziliqini qozghidi. Weqe yüz bergili bir hepte bolghan bolsimu türkiye rehberliri dawamliq halda bayanat bérip xitayni eyiblep Uyghurlargha bolghan hésdashliqini bildürüshmekte. Hetta Uyghur mesilisi türkiyidiki siyasiy partiyiler arisidiki muhim mesililerning birige aylandi.
Muxbirimiz erkin tarim
2009-07-13
Élxet
Pikir
Share
Print
Süret, türkiye tashqi ishlar ministiri dawutoghlu ependi bilen xitay tashqi ishlar ministiri yang jélong.
Süret, türkiye tashqi ishlar ministiri dawutoghlu ependi bilen xitay tashqi ishlar ministiri yang jélong.
AFP Photo

Her küni türkiyining her qaysi wilayetliride namayishlar ötküzülmekte. Bulardin qattiq bi'aram bolghan xitay hökümiti bügün yeni 7 - ayning 13 - küni bir hey'et ewetip türkiye parlaméntigha melumat berdi.

Xitay tashqi ishlar ministirliqidin kelgen hey'et ,xitay tashqi ishlar ministirliqi mes'ulliridin sung eygo , xitayning türkiyide turushluq bash elchisi gung shyawshéng qatarliq 4 kishdin terkip tapqan bolup ular bügün türkiye parlaménti insan heqliri komitéti bashliqi zafer üskül, andin türkiye parlaménti bashliqi köksal toptanlar bilen körüshti. Emma bu uchrishishta néme gepler bolghanliqi heqqide muxbirlargha melumat bérilmidi.

Del bu chaghda türkiyide xitaygha qarshi namayish yéyilmaqta. Bügün türkiye kadirlar oyushmisi ezaliridin 300 etrapida kishi xitayning istanbul tarabyadiki konsolxanisi aldida namayish qilip " xitaylar Uyghur qérindashlirimizni öltürrme! Uyghurlargha erkinlik!" dep shu'ar towlashti.

Bügün yene qeyseri shehiride xitaygha qarshi namayish ötküzülüp xitay bayraqliri köydürüldi. Türkiyide memlilket boyiche her xil pa'aliyetler élip bérilip xitaylarning ürümchide qilghan qilmishliri we Uyghurlargha qaratqan bésim siyasiti eyiblenmekte. Türkiyidiki nurghun sheherlerning bezi rayonliri ayyultuzluq kök bayraq we xitaygha qarshi shu'arlar bilen bézelgen bolup, tarixta körülüp baqmighan bir shekilde Uyghurlarni qollap ‏ - quwetlesh pa'aliyiti bashlandi.

Türkiye jumhuriyiti bash ministiri rejep tayip erdoghan xitaylarni Uyghurlargha qaratqan assimiliyatsiye siyasitini toxtitishqa, Uyghurlarning heq we huquqini bérishke chaqirdi. Türkiye bash ministiri ürümchi weqesini irqiy qirghinchiliqqa oxshitip, türkiyining buni birleshken döletler teshkilati bixeterlik komitétining küntertipige élip kélidighanliqini éytti. Xitay metbu'atlirigha qarighanda, bular xitay hökümitini qattiq bi'aram qilghan.

Türkiye jumhuriyiti re'isi abdullah gül jume namizidin chiqiwétip muxbirlargha bayanat bérip mundaq dédi: "ürümchide bolghan weqelerdin ensirewatimen. Yéqinda ürümchide biz bilen quchaqlashqan insanlarning bügünki künde qéyin ehwalgha chüshüp qélishi bizni qayghugha chümdürdi. Men xitay hökümitining bu mesilini adil bir terep qilishini ümid qilimen. Xitaydek chong döletke bu yarishidu. Xitay döliti Uyghurlarning heq we huquqini bérishi kérek. Bizning téléwiziye we gézitlerdin körginimizge qarighanda nurghun adem öltürülgen. Xitay döliti buni öltürgen kishilerni tépip chiqishi kérek."

Türkiye bash ministiri rejep tayip erdoghan italyide tereqqiy qilghan 8 dölet liderliri yighini axirlashqandin kéyin, ürümchi weqesi heqqide bir muxbirning ' siz ürümchidiki weqeni wehshilik dédingiz , xitay tashqi ishlar ministirliqi sizni xitayning ichki ishigha arilashti dep eyiblidi, buninggha qandaq qaraysiz dégen so'aligha jawab bérip mundaq dédi: "ürümchi weqesi bir wehshiliktur dégen gepni men qildim. Bu sözümdin téniwalghinim yoq. Chünki yüzdin köp kishi öltürülgen , mingdin artuq kishi yaridar bolghan bu weqeni xuddi bir irqiy qirghinchiliq dégen sözdin bashqisi ipade qilalmaydu. Biz Uyghurlar bilen qan ‏ - qérindash we dindash bolush süpitimiz bilen bundaq déyishke mejbur. Bir tereptin insan heqliri démokratiye dep turup, yene bir tereptin bu ishqa qarap tursaq bolmaydu. Bügünki künde ikki dölet otturisidiki munasiwette dölet menpe'eti emes , insan amili aldinqi orunda turushi kérek. Bu mesilini hel qilish üchün her qaysi döletler hemkarlishishi kérek. Shuning üchün men menpetimizni emes , insaniy qimmetlerni oylap ish qiliwatimen. Xitay hökümitidin buni adil bir shekilde éniqlishini kütimiz. Bu heqte men tereqqiy qilghan 8 dölet liderliri yighinigha qatnishiwatqan rehberler bilen sözleshtim, bu mesilige bolghan sezgürlükimizni otturigha qoydum. Xitay birleshken döletler teshkilati bixeterlik komitéti ezasi, türkiye bolsa waqitliq eza, men ürümchide yüz bergen weqening birleshken döletler teshkilatida muzakire qilinishi kéreklikini oylaymen."
 
Bash ministir rejep tayip erdoghan italyide dawam qiliwatqan tereqqiy qilghan 8 dölet yighinigha qatnishiwatqan dölet rehberliri bilenmu bu mesilini muzakire qilghanliqini anglitip mundaq dédi: " bu yighin'gha qatnishiwatqan pütün rehberler bilen körüshüsh pursitige ige boldum. Beziliri bilen uzunraq , beziliri bilen qisqa waqit bu heqte sözleshtim. Bu heqtiki uchrishishlarni tashqi ishlar ministirimiz dawam qilidu." 

Türkiye sana'et ministiri nihat ergül ependi turk xelqige xitay mallirini sétiwalmasliqni chaqiriq qildi.

Türkiye jumhuriyiti rehberlirining bu bayanatlirigha qarshi xitayning enqerede turushluq elchisi gung shyawshéng bayanat bérip, bu weqeni dunya Uyghur qurultéyi bashliqi rabiye qadir xanim we uning turkiyidiki gumashtilirining kushkurtup chiqarghanliqini ilgiri sürdi. Xitay elchisi yene, eger türk rehberliri shinjyangdiki weqening heqiqiy ehwalini bilse bundaq démeydighanliqini ilgiri sürdi.

Bügün türkiyidiki ondin artuq meschitte ürümchi weqeside hayatidin ayrilghan Uyghurlarning ghayib jinaza namizi qilindi. Jüme namizidin kéyin jama'et meschitning aldida namayish ötküzdi.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
 

Toluq bet