Xu jintaw hindistanda tibet sergerdanlirining qarshiliqigha düch keldi


2006-11-20
Share
Tibetler hindistanda ziyaretke kelgen xitay dölet re'isi hu jintawqa qarshi namayish qilmaqta. AFP

Xitay - hindistan soda munasiwitini ilgiri sürüsh we chégra ixtilapi qatarliq bir qatar mesililer xitay dölet re'isi xu jintawning hindistan ziyaritide sözlishidighan muhim mesililer bolushi mumkin. Hindistan bilen xitay asiyada iqtisadi tereqqiyati téz ilgerlewatqan dunyadiki nopusi eng köp döletler.

Xitay - hindistan rehberliri 2005 - yili ikki dölet munasiwitini istratégiyilik shériklik munaswet, dep teripligendin béri, xitay - hindistan soda - iqtisadi munasiwti téz küchiyishke bashlighan bolsimu, lékin her ikkila terep chégra ixtilapi we öz ara ishench mesilisige duch kelmekte. Bolupmu arunachal pradésh shtatining igilik hoquqi, Uyghur aptonom rayonining aqsaychin rayonidiki talash - tartishlar, dalay lama we daramsaladiki tibet sergerdan hökümiti qatarliq nazuk we tarixiy mesililerde xitay- hindistan arisida zor ixtilaplar mewjut.

Tibetlerning naraziliqi

Xu jintaw bu sepiride hindistanni 4 kün ziyaret qilmaqchi. U,1996 - yili hindistanni ziyaret qilghan xitay dölet re'isi jang zémindin kéyin bu döletni ziyaret qilghan tunji xitay dölet rehbiri. Xu jintaw hindistan paytexti yéngi déhligha yétip kelgen shu küni bu yerdiki tibet sergerdanlirining qarshiliqigha duch keldi. Yéngi déhli we daramsalada ayrim - ayrim namayish ötküzgen tibetler xitay dölet bayriqini yirtip dessidi we xu jintawgha qarshi shu'arlar towlidi. Namayishchilar, "tibettiki irqiy tazilash toxtitilsun", "xitaylargha numus", "niqap ichidiki xunxor xu jintaw", dégen shu'arlarni towlashqan.

Shu küni 500 etrapidiki tibetlik musapir tibet sergerdan hökümitining merkizi daramsalada xu jintawgha qarshi yighilish ötküzdi. Tibetler xitay da'irilirini tibet rohani dahisi dalay lama bilen söhbet ötküzüshke chaqiridighanliqini bildürgen. Hindistandiki erkin tibet oqughuchilar herikitining rehbiri tenzin choying fransiye axbarat agéntliqigha bergen bayanatida "biz hazir xitay hökümitining dalay lama bilen söhbet üstilige olturushini telep qilimiz," deydu.

Xitay – tibet söhbiti netijisiz dawamlashmaqta

Hindistan tibet mesilisini xu jintaw bilen sözlishish dölet menpe'etimizge uyghun emes, dep qarisa, béyjingning arunachal pradésh shtatida igilik hoquqi barliqidin waz kechmeydighanliqini bilish kérek.

Xitay dölet re'isi xu jintaw bu yil 4 - ayda amérikini ziyaret qilghanda tibet sergerdan hökümiti amérikidiki tibetlerni xu jintawgha qarshi zor kölemlik namayish ötküzüshke seperwer qilmidi. Chünki xu jintawning ziyariti bashlinish aldida xitay döletlik diniy ishlar idarisining bir mes'uli, xitay hökümiti dalay lamaning xitayni ziyaret qilishigha yol qoyushi mümkin, dep bayanat bergen we tibet sergerdan hökümiti buni "ijabiy qedem," dep qaraydighanliqini bildürgen idi. Lékin dalay lamaning xitay ziyariti hazirgha qeder emelge ashmidi shundaqla tibet mesiliside chong ilgirlesh bolmidi. Bu chet'eldiki tibet sergerdanlirining sewr taqitini tügetmekte.

Xitay bilen hindistan xitaylar 1950 - yili tibetke kirishtin burun biwaste chigralanmaytti. Lékin nöwette xitay hindistan chégirsining eng uzun bölüki tibet bilen chigralinidighan qisimidur. Tibet rohani dahisi dalay lama we uning sergerdan hökümitining qaragahi hindistanning shimalidiki daramsala rayonida. Sürgündiki tibetler 1959 - yildiki tibet qozghilingi meghlup bolghandin béri bu rayonda pa'aliyet élip bériwatidu. Xitay hökümiti 2000 - yildin kéyin xitay - tibet söhbitini eslige keltürgendin béri dalay lamaning wekilliri bilen bir qanche qétim söhbet élip barghan bolsimu, lékin bu söhbetler hazirghiche emili ilgirleshke érishelmidi. Dalay lamaning akisi gyalo dondup axirqi qétim bu yil 5 we 6 - aylarda xitay bilen tibetning bir qisim jaylirini ziyaret qilip, béyjing hökümiti we tibet aptonom rayonidiki emeldarlar bilen söhbet ötküzgen. Lékin béyjing hökümiti dala lamaning "teywen bilen tibet jonggoning ayrilmas bir qisimi," dep ashkare ipade bildürüshini telep qilmaqta.

Arunachal pradésh shtatining hindistan parlamént ezasi kirin rijiji, hindistan hökümitini xu jintawgha tibet mesiliside bésim ishlitishke chaqirdi. U, "dalay lama janabliri bezi ilghar pikirlerni otturigha qoydi. Buni qobul qilish kérek. Hindistan hökümitimu bir ishlarni qilish kérek. Biz dunyadiki eng chong démokratik dölet. Biz yétekchi rol oynishimiz kérek," deydu.

Hindistan emeldarlirining eskertishiche, xitay hindistan xususi shirketlirining tibetke meblegh sélishini xalimaydiken. Hindistan bolsa pakistan bilen soda alaqisi bar xitay shirketlirining hindistan'gha meblegh sélishini cheklimekte.

Chégra mesilisi

Tibet yashlar qurultiyining mu'awin re'isi siwang popla fransiye axbarat agéntliqigha bergen bayanatida "hindistan tibet mesilisini xu jintaw bilen sözlishish dölet menpe'etimizge uyghun emes, dep qarisa, béyjingning arunachal pradésh shtatida igilik hoquqi barliqidin waz kechmeydighanliqini bilish kérek" dep körsetti.

Hindistan hökümiti keshmir - Uyghur aptonom rayoni chégrisidiki aqsaychin rayonida igilik hoquqi barliqini ilgiri sürmekte. Xitay bolsa arunachal pradésh shatatidiki 90 ming kuwadirat kilométir ziminni "jonggo térritoriyisi", dep élan qildi. Amérikidiki xitay istratégiye tetqiqat ornining mutexessisi lyu shawjüy, xitay - hindistan chégra ixtilapini hel qilishning achquchi" tibet mesilisidur," deydu. Uning eskertishiche, eger xitay tibet mesilisini toghra bir terep qilsa, hindistan bilen chégra talash tartishi özlikidin hel bolidiken. (Erkin)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet