Һиндистан - хитай оттурисидики өз - ара ишиниш әң төвән дәриҗигә чүшүп қалди


2008.02.11

Һиндистан баш министири манмохан синха буниңдин бир һәптә бурун, өз дөлитиниң шәрқий шимал тәрипидики аруначал штатини көздин көчүргән иди, буниңға коммунист хитай һөкүмити дәрһал наразилиқ билдүрди. 'Америка авази'ниң баян қилишичә, шуниңдин кейин һазирға қәдәр, һиндистан билән хитайниң дөләт мунасивитидики өз-ара ишиниш әң төвән дәриҗигә чүшүп қалди.

'Шинхуа агентлиқи' мунасивәткә чегра мәсилиси тақашмайду, дәп җакарлиған иди

Һиндистан баш министири манмохан синха 1 ‏- айниң 13 ‏- күнидин 15 күнигичә бейҗиңни зиярәт қилғанда, 'шинхуа агентлиқи' хитай -һиндистан рәһбәрлириниң өз-ара ишиниш вә истратегийилик һәмкарлиқ һәққидә елип барған сөһбити наһайити мувәппәқийәтлик болди, һазирқи икки дөләт мунасивитиниң тәрәққиятиға чегра мәсилиси тақашмайду, дәп җакарлиған иди.

Униңдин кейин, 1 ‏- айниң 28 ‏- күни хитайниң 'шиңдав гезити' елан қилған бир хәвәрдә, хитай һөкүмити һазир һиндистанниң һәрбий ахбарат органлири хитайниң чегра мудапиә паалийәтлиригә даир учурларни топлашни тохтатмиғанлиқиға шундақла, хитай билән һиндистан оттурисидики 'мекмахун сизиқи'да һиндистан тәрәп һәрбий әслиһәләрни көпәйтиватқанлиқиға нарази болмақта, дәп баян қилди.

Пешқәдәм тәтқиқатчи маноранҗан мохати мулаһизә елан қилди

Бу һәқтә, һиндистанниң 'хитай тәтқиқат мәркизи'дики пешқәдәм тәтқиқатчи маноранҗан мохати әпәнди 'невкерата' тор гезитидә мулаһизә елан қилип, һиндистан билән хитай оттурисидики өз -ара ишинишниң дәриҗиси 'чегра мәсилиси' түпәйлидин әң төвән дәриҗигә чүшүп қалғанлиқиниң сәвәблирини чүшәндүрди.

‏-‏ Һиндистан баш министири манмохан синха 1 ‏- айниң 31 ‏- күни дөлитимизниң шимал тәрипидики аруначал штатини көздин көчүргән иди, ‏-‏ дәйду пешқәдәм тәтқиқатчи мохати әпәнди мулаһизисидә, - һиндистанлиқлар аруначал штатини 'шәрқтин чиқидиған қояш нури һиндистанға киридиған җай' дәп атайду. Баш министир манмохан өзи 1991 ‏- йили һиндистан парламентиға аруначал, асам шитатлиридин сайланған вәкил иди. Баш министир манмохан хизмәт алдирашчилиқи билән аруначал штатиға баралмиғили 10 йил болған иди. Пүтүн һиндистанниң иқтисадий тәрәққият әһвалидин қариғанда, аруначал шитатиниң иқтисадий тәрәққияти башқа җайлардин кейин қалған иди, шуңлашқа ‏, -‏ дәйду тәтқиқатчи мохати әпәнди, ‏-‏ баш министиримизниң бу районға техиму көңүл бөлүши лазимлиқи турған гәп. Бу қетим у аруначални тәкшүрүп көргәндин кейин, бу районға көпләп мәбләғ селип, униң иқтисадий тәрәққиятини тезлитишни қарар қилди.Бу һиндистанниң ички мәсилиси, әмма буниңға хитай наразилиқ билдүрди.

Һиндистан билән хитай оттурисидики чегра мәсилиси аруначал вә ақсайчин мәсилиси

Тәтқиқатчи мохати әпәндиниң баян қилишичә, һиндистан билән хитай оттурисида 2000 километирлиқ чегра сизиқи бар, әмма бу сизиқ рәсми бекитилгән сизиқ әмәс, тарихтин қепқалған мәсилә. Бу чегра мәсилиси икки районға берип тақилиду, буниң бирси аруначал райони.Бу район һазир һиндситанниң игидарчилиқида, буни һиндистан 'аруначал шитати' дәп атайду. Әмма хитай бу җайни 'җәнубий тебәт' дәп атайду вә уни хитайниң айрилмас бир қисми дәп дәва қилиду. Һиндистан билән хитай оттурисидики чегра мәсилисиниң йәнә бири ақсайчин райони. Бу җай һазир хитайниң игидарчилиқида, әмма бу җайни һиндистан өзиниң земини дәп қарайду. Бу мәсилә түпәйлидин 1962 ‏- йили хитай билән һиндистан оттурисида шиддәтлик чегра уруши болған болсиму, әмма йәнила мәсилә һәл қилинмиған иди.Бу мәсилә шуниңдин кейинму изчил мәвҗут. Мушу мәсилә түпәйлидин һиндиистан-хитай мунасивити пат-патла җиддийлишип қалиду.

Тәтқиқатчи мохати әпәндиниң баян қилишичә, 2005 ‏- йили 1 ‏- айда һиндистан билән хитай оттурисида тунҗи қетим истратегийилик сөһбәт елип берилди. Шу йили 4 ‏- айда, хитайниң баш министири вен җябав һиндиистанни зиярәт қилғанда бирләшмә баянат елан қилинди. 2006 ‏- Йили 11 ‏- айда, хитай рәиси ху җинтав һиндиистанни зиярәт қилғанда йәнә бирләшмә баянат елан қилинди. Бу баянатларниң һәммисидә, хитай билән һиндистан оттурисида истратегийилик һәмкарлиқ мунасивити орнитилиду, чегра мәсилиси буниңға кашила болмайду, дәп тәкитләнди. Шундақла бу икки дөләт 2007 ‏- йилини 'хитай билән һиндистан оттурисидики достлуқ саяһәт йили' дәп бекитти. Гәрчә һиндиистан тәрәп хитай билән болған дөләт мунасивитидә 'сәзгүр мәсилә' ни имкан қәдәр гәвдиләндүрмәсликкә тиришсиму, әмма хитай һәдисила йүз өрүп наразилиқ билдүрүп қопуду.

Хитай чеграниң бир тәрипидә асасий қурулуш елип бериватиду

Тәтқиқатчи мохати әпәндиниң баян қилишичә, һазир аруначал шитатиниң бир тәрипидә, гәрчә һиндистан дипломатийә еһтияҗи үчүн имкан қәдәр җим туруватиду, әмма йәнә бир тәрипидә хитай һөкүмити тез сүрәт билән асасий қурулуш елип бериватиду, бизниң земинимиз дегән гәпни тәкитләватиду вә һиндистанға наразилиқ билдүрүватиду. Һиндистан аруначал районини нәзәрдин сақит қилиши мумкин әмәс. Болупму икки дөләтниң иқтисадий күчи юқири өрлигәнсири, бу сәзгүр мәсилидин атлап өтүшкә мумкин болмайватиду. Һазир бу мәсилә тәбиий һалда йәнә мәйданға чиқти. (Вәли)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.