Xitayning iqtisadi gumran bolamdu? dégen témidiki munazire amérikida yene bashlandi

2000 ‏- Yillarning béshida, xitayning gumran bolidighanliqi yaki kommunist xitay hökümitining yenila mewjut bolup turidighanliqi heqqide ilmiy munazire bashlan'ghan idi. Shangxeyde 10 yil xelq'ara iqtisadiy mesililer buyiche adwokat bolup turghan, amérika stanford uniwérsitétining iqtisadshunas tetqiqatchisi gordon chang ependi iqtisadiy mulahize arqiliq, xitayning muqerrer gumran bolidighanliqini perez qilip 'xitay gumran bolush aldida' dégen kitabni yazghan idi.
Muxbirimiz weli xewiri
2008-05-12
Share

Gordon chang ependi xitayni buningdin kéyinki 10 yil ichide gumran bolidu, dégen perezni otturigha qoyghan idi.

 Eyni waqitta, john xopkinis uniwérsitétining xelq'ara mesililer tetqiqatchisi jems man ependi amérika hökümitige xitay heqqide xam xiyalda bolmasliq kéreklikini tekitlep "xitay heqqidiki fantaziye" dégen kitabni yézip, buningdin kéyinki 25 yil ichide, xitayda hemme nerse özgersimu, lékin kommunist hakimiyiti yenila höküm sürüshi, uning hazirqi siyasi séstimisida héchbir özgirish bolmasliqi mumkin, dégen perezni otturigha qoyghan idi.

Yéqinda amérikidiki en'ene fond jem'iyiti oyushturghan ilmiy munaziride, bu ikki mutexessis yene munazirileshti. Ularning munazire noqtisi xitayning iqtisadi buningdin kéyinmu téz sür'et bilen tereqqi qiliwéremdu yaki gumran bolamdu, dégen témigha merkezleshti.

Xitayda siyasi bilen iqtisad otturisidiki toqunushta muressege kélish qéyin

Amérika awazi torining bayan qilishiche, 2002 ‏- yili 'xitay gumran bolush aldida' dégen kitabni neshr qilip dunyada dang chiqarghan gordon chang ependi bu ilmiy munaziride, özi xitayda dawamliq közitiwatqan iqtisadiy alametlerge, yeni xitayning iqtisadiy, ijtima'iy we siyasiy saheliride peyda bolghan yéngi özgirishlerge asasen, buningdin burun otturigha qoyghan köz qarashlirini yene toluqlap otturigha qoyghan. Uning qarishiche, emdi xitayda iqtisadning zor derijide tariyishidin saqlan'ghili bolmaydu, siyasiy bilen iqtisad otturisidiki toqunushni muressege keltürüsh mumkin emes.

-‏ 2007 ‏- Yili xitayda iqtisad uda on pirsenlep ösüwatqan beshinchi yil. ‏-‏ Deydu gordon chang ependi mulahiziside, ‏- emma bu besh yildin burunqi 20 yil ichide iqtisadiy örleshke haman tariyish hemra bolup kelgenliki bir pakit. Mesilen, 90 ‏- yillarda xitayning iqtisadida tariyish kélip chiqqan idi, eyni waqitta, xelq hökümetning igilik bashqurushta sadir qilghan xataliqlirigha naraziliq bildürüp 1989 ‏- yilidiki tyen'enmén weqesi yüz berdi.

Gordon changning qarishiche, 1989 ‏- yilidiki pul paxalliqi bilen xitayda hazir yüz bériwatqan pul paxallishish alametliri oxshap kétidu. Gerche xitay hökümiti sotsiyalizimche pilanliq igilik wastisini qollinip bahani cheklewatsimu, yenila pul paxalliqining yönilishini tosalmaywatidu.

‏-‏ Xitayda hazir pul paxalliqidin bashqa yene, hökümet duch kéliwatqan bashqa itisadiy mesililer nahayiti köp, ‏-‏deydu gordon chang, ‏-‏ mesilen, iqtisadiy muhitning buzulushi hazir iqtisadiy tereqqiyatqa putlikashang boluwatidu. Hökümet gerche pilanliq igiliktin waz kechkenlikini jakarlighan bolsimu, emma yenila zor miqdarda inawetlik qerz tarqitip, iqtisadning dawamliq örlishini saqlap qéliwatidu. Hökümetning bu tedbiri waqitliq ünüm bériwatisimu, emeliyette buning özila bir mesile.

‏-‏ Hazir xitay üchün téximu ziyanliq boluwatqan yene bir mesile shuki, ‏- deydu gordon chang ependi, ‏-‏ xitayning malliri köpinchisi amérika bazarlirigha ékisport qilinidu, amérikining iqtisadi hazir astilap qalghanliqi xitaygha éghir qiynchiliq peyda qilmaqta. Xitayning bundaq qéyinchiliqqa duch kelgenliki bu amérika üchün paydiliq bolmaqta. Bu jeryanda amérika bilen xitayning sodisida peyda bolghan qizil reqem özlikidin aziyiwatidu. Eger pütün shimaliy amérikida iqtisad dawamliq astilap ketse, bu, béyjingning éksportni heriketlendürgüch küch qilghan iqtisadiy tereqqiyatigha kashila bolidighanliqi muqerrer.

Godon chang ependining qarishiche yene, xitay hazir duch kéliwatqan mesilini hel qilish her qandaq waqittikidinmu qéyin. Bolupmu béyjing olimpik musabiqisigha ketken serpiyatning omumi miqdari 100 milyard amérika dolliridin éship kétidu, tarixta körülüp baqmighan bundaq zor serpiyatning ornini toldurush xitayda téximu müshkül. Buninggha egiship yene bir munche mesile birla waqitta chiqidu, uni hel qilish mumkin emes. Xitayning siyasiy séstimisining buni hel qilishqa qabiliyiti yetmeydu.

Xitayda iqtisadiy tereqqiyattin siyasi islahat kélip chiqishi natayin

Xewerde bayan qilinishiche, amérika hökümitige xitay heqqide xam xiyalda bolmasliq kéreklikini tekitlep "xitay heqqidiki fantaziye" dégen kitabni yézip dunyada dang chiqarghan john xopkinis uniwérsitétining xelq'ara mesililer tetqiqatchisi jems man ependimu, en'ene fond jem'iyiti oyushturghan bu ilmiy munazire yighinida özining köz qarishini toluqlap otturigha qoydi.

Uning bayan qilishiche, hazir xitayda mesile nahayiti köp, pütün memliketning hemme yéride dégidek her küni qarshiliq, namayish, qalaymiqanchiliq yüz bérip turuwatidu. Téximu éghir bolghini, kommunist xitay hökümitining nezeriyisi emeliyettin barghanséri yiraqlap ketti. Xitayda hazir markisizm, kommunizm dégen'ge ishinidighan adem qalmidi, kommunist partiye özimu ishenmeydu. Kommunist partiye hazir döletni peqet milletchilik arqiliq xitayda yéngidin peyda bolghan otturahal iqtisad igilirini heriketlendürüp, shuninggha tayinip özining ornini qanunlashturup kétiwatidu. Gerche hazir xitay kommunist hökümiti dawamliq mewjut bolup turushqa iqtidari bardek körünsimu, emma u hazir özining namini, nezeriyisini, hetta teshkilatinimu özgertishke her waqit teyyar turmaqta.

Jemis man ependining qarishiche, jenubiy koriye, tayland, teywen qatarliq döletler bolsa iqtisadiy tereqqiyattin siyasi islahat kélip chiqqan döletler. Bu döletlerning bixeterlik belwiqi amérika bilen bir. Bu döletlerde peyda bolghan siyasiy erkinlik del amérikining 80 ‏- yillardiki bésimi bilen munasiwetlik. Emma xitayning bixeterlik belwiqi amérika bilen bir emes. Shunglashqa xitayni jenubiy koriye yaki teywen modéligha oxshatqili bolmaydu. Xitayda gerche zor siyasiy islahat yüz bérish, hetta gorbachéwdek yétekchiler peyda bolush éhtimali bolsimu, emma xitayda iqtisadiy tereqqiyat arqiliq siyasiy islahat kélip chiqishi natayin.

Amérika awazi torida bayan qilinishiche, bu ikki xil köz qarashning munazirisi dawamlishiwatidu. Omumiy ehwaldin qarighanda, amérikida gordon changning köz qarishidiki kishilerning sani az, jemis manning köz qarishidiki kishiler köp.
 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet