Хитайниң қаттиқ назарити астидики һейт тәнтәниси

Йеқинда "нюйорк вақти гезити"дә "хитайниң қаттиқ назарити астидики һейт тәнтәниси" намлиқ бир парчә мақалә елан қилинди. Мақалә " ню - йорк вақти гезити" ниң мухбири едвард ваңниң қәшқәрдики зиярәт хатирисигә асасән тәйярланған. У, мақалидә рози һейт мәзгилидә қәшқәрдә көргәнлири арқилиқ уйғурларниң нөвәттики вәзийити һәққидә мәлумат бәргән.
Мухбиримиз ирадә
2010-09-14
Share
Xitay-nazariti-astida-Heytgah-namizi-09122010-305 Сүрәт, 2010 - йили 10 - сентәбир, қәшқәр һейтгаһ мәсчитидики роза һейт намизидин бир көрүнүш.
www.nytimes.com Дин елинди.

Аптор едвард ваң мақалисидә роза һейт мәзгилидә қәшқәрдә қилған зияритидин кейинки тәсиратлирини баян қилған. У, мақалисиниң кириш қисмида қәшқәрниң қоюқ миллий пураққа игә бир шәһәр икәнликини, нурғунлиған аччиқ сәргүзәштиләрни баштин кәчүргән бу қәдимий шәһәрниң, хитай даирилириниң қаттиқ назарити астида икәнликини баян қилған.

Униң баян қилишичә, һейтниң биринчи күни хитай сақчилири һейтгаһ мәсчити алдида қаттиқ бихәтәрлик тәдбирлири алған. У бу һәқтә мундақ дәп баян қилған: "һейтниң биринчи күни сәһәрдә, кишиләр һейт намизи оқуш үчүн һейтгаһ мәсчитиниң алдиға йиғиливатқанда, һәрбий вә сақчи машинилири һейтгаһ мәсчитиниң алдидики мәйданни бойлап меңишқа башлиди. Әтраптики сақчилар болса хитайдики әң чоң мәсчит болған һейтгаһ мәсчитидә оқулидиған һейт намизини орда меһманханисиниң өгзисидә туруп көрмәкчи болған чәтәлликләрни өгзигә чиқишиға рухсәт қилмиди."

Мақалидә баян қилинишичә, бир уйғур униңға қәшқәрдики вәзийәтни чүшәндүрүп "бу йил вәзийәт алдинқи йилидикидәк җиддий әмәс, лекин шундақтиму сақчилар бирәр вәқә чиқип қелишидин әнсиримәктә" дегән. Аптор сөзиниң давамида бу уйғурниңму худди башқа уйғурларға охшашла хитайниң өч елишидин әнсиригәнликтин өз исмини ашкарилимиғанлиқини алаһидә әскәрткән.

Аптор едвард ваң мақалисиниң давамида, қәшқәрдики вәзийәтниң интайин буруқтурма һаләттә икәнликини, болупму 2009 - йили үрүмчидә йүз бәргән етник тоқунуштин кейин хитай даирилириниң қәшқәрдики бихәтәрлик тәдбирлирини техиму қаттиқ чиңитивәткәнликини баян қилған. У мундақ дегән: "йеқиндин буян хитай даирилири интернетни әслигә кәлтүрүп, бихәтәрлик тәдбирлирини азрақ юмшатқан болсиму, хитай даирилири йәнила қаттиқ әндишә ичидә туруветипту."

У, уйғурларниң райондики әң чоң етник гуруппа икәнлики, уларниң хитай һакимийити астида кәмситишкә учраватқанлиқини баян қилған вә өткән айда ақсуда йүз бәргән вәқәдин қисқичә мәлумат берип өткән.

У, қәшқәрниң қайнам - ташқинлиққа толған базарлиридин, мәззилик таамлиридин оқурмәнләргә мәлумат берип, қәдимий йипәк йоли мәзгилидә империйиләр арисидики муһим тиҗарәт мәркизи болған қәшқәрдики "қәдимий шәһәр" райониниң хитай даирилири тәрипидин бузғунчилиққа учраватқанлиқини баян қилип мундақ дегән: "бир уйғурниң маңа ейтип беришичә, уйғурларниң көпинчиси қәдимий шәһәрниң чеқилғанлиқидин нарази икән. У, маңа 'һөкүмәтниң хәлқниң арзуси билән кари йоқ' деди. У, маңа йәнә һейтгаһ мәсчитиниң бурунқи рәсимлирини көрсәткәч, һейтгаһ мәсчитиниң алдида бурун бир йешил бир бағ барлиқини, әмма бағниң90 - йилларниң оттурилирида йол ясаш баһаниси билән бузуветилгәнликини ейтип бәрди вә маңа' бизниң тарихимиз йоқап кетиш алдида турмақта' деди."

Аптор мақалисиниң давамида һейт күни әтигәндики һейт намизи мәнзирисидин мәлумат берип мундақ дәйду: "һейт күни әтигәндә қоллирида җайнамазлирини көтүрүшүвалған миңлиған уйғур һейтгаһ мәсчити алдиға һейт намизини оқуш үчүн йиғилғанда, һейтгаһ мәсчитиниң һәр бир булуңи хитай сақчилири билән тошуп кәткән иди. Һейт намизи саәт 7:30 билән башлиди. Кишиләр һәммиси йүкүнүп олтуруп һейт намизиға башлиди. Бирдинла нәччә миңлиған адәм охшаш бир вақитта сәҗдигә баш қойди."

Аптор мақалисини муну баянлар билән тамамлиған: "һейт намизи йерим саәттин кейин аяғлишип, адәмләрниң һәммиси коча - кочиларға тарап өйлиригә қарап меңишқа башлиди. Бир уйғур йенида кетиватқан бир франсийилик саяһәтчигә күлүп туруп инглиз тилида 'бүгүн бәк яхши бир күн болидиған болди, чүнки кочида бирму хитай йоқ' деди."

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт