Özbékistan bilen xitay gaz turubisi yatquzushqa tereddut qilmaqta


2007.05.02

Xitay ottura asiya döletliri bilen bolghan énérgiye hemkarliqlirini kücheytmekte. Xitay qazaqistan bilen néfit saheside hemkarlashqan bolsa, nöwette, türkmenistan we özbékistanning tebi'iy gazlirini qolgha keltürüsh üchün heriket bashlighan. Yéqinda, xitayning bir yuqiri derijilik emeldari özbékistanni ziyaret qilghan bolup, ikki memliket arisida gaz turubisi yatquzush heqqide kélishim hasil qilin'ghanliqigha munasiwetlik uchurlar tarqaldi.

Özbék-xitay énérgiye munasiwiti

Xitay bilen özbékistan arisidiki siyasiy, iqtisadiy munasiwetlerning qoyuqlishishigha egiship, énérgiye sahesidiki hemkarliqlarmu künséri ashmaqta.

Özbékistan döletlik xewer agéntliqining uchurlirigha asaslan'ghanda, 30-april küni, xitay tereqqiyat we islahat komitétining re'isi makey bashchiliqidiki bir wekiller ömiki özbékistanni ziyaret qilip, prézidént islam kerimof bilen körüshken. "Biz özbékistan bilen xitay arisidiki dostluq munasiwitini qedirleymiz, 2005-yili béyjingda, istratégiyilik ehmiyetke ige, hemkarliq, dostluq we shériklik shertnamisi imzalan'ghan, döletlirimiz arisidiki özara munasiwet her yili yéngi konkrét mezmunlar bilen béyimaqta" dégen islam kerimof makey bilen bolghan söhbet jeryanida.

Islam kerimof bilen makey ikki dölet munasiwetlirige yuqiri baha bérip, buningdin kéyin özara hemkarliqlirini téximu ashurushning zörürlükini tekitligen.

Xitay döletlik tereqqiyat we islahat komitétining rehbiri makeyning özbékistan ziyariti xitay üchün muhim istratégiyilik ehmiyetke ige bolup, makey yene özbékistan mu'awin bash ministiri hem maliye ministirilik wezipisini béjiriwatqan rustem ezimof bilen körüshüp, ikki döletning soda-iqtisad, énérgiye we bashqa sahelerdiki hemkarliqliri heqqide pikir almashturghan.

Perghane agéntliqining uchuridin qarighanda, bu qétim özbékistan bilen xitay 530 kilométrliq musapidiki, 30 milyard kub métir tebi'iy gaz yetküzeleydighan gaz turubisi yatquzush heqqide kélishim imzalighan bolup, bu xewer naresmi yosunda, özbékistan intérnét tori arqiliq sirtqa tarqilip ketken bolsimu, lékin, özbékistan hökümiti buni resmiy rewishte xewer qilmighan. Bu uchur forbés jurnili teripidin tarqitilghan.

Emma, yene bir xewerde özbékistanning " özbéknéfitgaz" shirkiti bilen xitayning döletlik néfit gaz shirkitining birliship, neman'gan wilayiti teweside tebi'iy gazliq échish heqqide kélishim hasil qilghanliqi körsitilgen.

Özbékistan tebi'iy gaz zapisi mol dölet bolup, u, her yili 60 milyard kub métir gaz alidu, özbékistan türkmenistan bilen bir qatarda merkiziy asiya rayonidiki eng zor tebi'iy gaz döliti bolup hésablinidu. Nöwette, uning gaz zapisining alte triliyon kub métirdin artuq ikenliki mölcherlen'gen bolup, her yili besh milyard kub métir gaz qazaqistan, qirghizistan we tajikistan'gha mangdurilidu.

Xitay ottura asiya bilen énérgiye hemkarliqini ashurmaqta

Xitayning ottura asiya döletliri bilen bolghan hemkarliqlirida énérgiye sahesining eng muhim orunda turidighanliqi xitay rehberlirining bu rayon bilen élip barghan diplomatiyilik pa'aliyetliride da'im tekitlen'gen bolupla qalmastin, belki yene xitaydiki shangxey hemkarliq teshkilati tetqiqat inistitutining diréktori pen gangmu özining amérikida bergen bir qétimliq ilmiy doklatida bu nuqtini otturigha qoyghan idi.

Xitayning téz sürette tereqqi qiliwatqan iqtisadi uning kelgüside téximu zor énérgiyige muhtaj bolidighanliqini körsetmekte. Xitay ene shu hazirqi we kelgüsidiki éhtiyajlirini hel qilish üchün énérgiye zapisi mol bolghan rusiye, kaspiy déngizi boyi we ottura asiya bilen bolghan énérgiye hemkarliqlirini künsayin ashurmaqta. Nöwette, xitayning énérgiye istratégiyiside qazaqistan muhim orunni tutqan bolup, qazaqistan bilen Uyghur éli arisida néfit aqquzush turubisi yatquzulghan.

Xitay bu liniye arqiliq yiligha 10 milyon tonnidin 20 milyon tonnighiche néfit kirgüzüshni qolgha keltürmekchi, uningdin bashqa yene xitay qazaqistan hem türkmenistan bilenmu tebi'iy gaz toshush turubisi yatquzush kélishimi imzalap, bu döletlerning gazlirini xitaygha import qilishqa teyyarliq qilmaqta. Türkmenistanning merhum prézidénti niyazof ötken yili béyjingni ziyaret qilghanda, ikki dölet arisida 30 milyard kub métirliq tebi'iy gaz kélishimi we turuba yatquzush toxtami imzalighan idi.

Rusiyining inkasi

Xitay özbékistan, türkmenistan we qazaqistanlar bilen énérgiye kélishimi imzalighan bilen mezkur döletlerning rusiye bilenmu énérgiye hemkarliqi uzundin buyan dawamliship kelgen. Özbékistan we türkmenistan rusiyining " gazprom "shirkiti bilen aktip hemkarlashqan bolup, xitayning merkiziy asiya rayonining énérgiye bazirigha kirishining rusiyining énérgiye menpe'etlirige riqabet peyda qiliwatqanliqi, rusiyining buni xalimaywatqanliqi, ottura asiya döletlirining köp qutupluq énérgiye siyasiti yürgüzüsh yeni xitay bilen hemkarliship, yéngi yollarni échish arqiliq rusiyining monopolidin qutulush we yaki bolmisa, öz énérgiye mehsulatlirining bahasini östürüsh taktikisi oynawatqanliqi tehlil qilinmaqta.(Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.