Mustafa aydin: Uyghurlar we shangxey hemkarliq teshkilati heqqide

Türkiye iqtisad we téxnika uniwérsitétining oqutquchisi, xelq'ara munasiwetler we tashqi siyaset istratégiye mutexessisi proféssor doktor mustafa aydinning bezi muhim xelq'araliq mesililerge bolghan köz qarishi bayan qilin'ghan maqale türkiye xelq'ara istratégiye tetqiqat merkizining tor bétide yer aldi.
Muxbirimiz irade
2009-10-16
Share
SHANGXEY-6-305 Shangxey 6 guruhining prézidéntliri xitaygha qilghan ziyaritining biride.
AFP Photo

Magistir we doktorluq unwanini en'gliye lankéstir uniwérsitétida alghan proféssor doktor mustafa aydin Uyghur mesilisi üstidimu öz köz qarashlirini otturigha qoyghan bolup, 5 - iyul ürümchi weqesi we shangxey hemkarliq teshkilati heqqide yürgüzgen mulahiziside mundaq deydu:

"Uyghurlar ezeldin xitaygha qarshi qarshiliq heriketlerni qilip kelgen. Kéyinki yillarda bu xil naraziliq heriketliri téximu éship bardi. Elwette, buninggha amérikining ottura asiya döletliride yürgüzüwatqan démokratiyini ilgiri sürüsh pa'aliyetliriningmu tesiri yoq emes. Lékin eng muhimi, 1990 - yillarning béshida ottura asiyadiki qérindash türkiy xelqlerning musteqillikke érishishi Uyghurlarning herikitini tézletti. Chünki ularning tughqanliri musteqil bolghan idi. Emma ottura asiyadiki qazaqistan bashchiliqidiki döletlerning héchqaysisi buninggha yéqin kelmidi. Ular xitayning tesiri bilen nahayiti éhtiyatchan siyaset élip bardi."

Proféssor doktor mustafa aydin ependi shangxey hemkarliq teshkilatining qurulush meqsitini nurghun kishilerning bilmeydighanliqini, emeliyette bu teshkilatning Uyghurlarni kontrol qilish meqsiti bilen qurulghanliqini éytip mundaq deydu:

"Kishilerning diqqitini tartiwatqan shangxey hemkarliq teshkilatining néme üchün qurulghanliqini nurghun kishiler ya esliyelmeydu yaki bilmeydu. Bu guruh eslide xitayning öz chégrilirini qoghdash qayghusi bilen élip barghan uchrishishliri netijiside otturigha chiqqan. U waqitta ularning tehdit dep otturigha qoyghanliri radikalliq, islamchiliq, ayrimichiliq idi. Ular mana bu üch tehditke qarshi hemkarlishishimiz lazim dégen idi. Ottura asiya döletliri we rusiye bu tehditlerge qarshi xitay bilen hemkarlishishqa razi bolghandin kéyin, xitaymu buninggha jawaben bu döletlerge menpe'et yetküzdi."

"Mesilen, 1. Xitayning pütün qoshniliri bilen chégra mesilsi'i bar idi, chégriliri éniq emes idi. Rusiye bilen xitay chégrisining sizilishida talash - tartish mewjut idi. Mana mushu chégralarning hemmisining sizilishigha xitay razi boldi we bezi ötünüshlerni qildi. Némishqa undaq qilidu? elwette Uyghur mesiliside ottura asiya we rusiyining aghzini tuwaqlash üchün. 2. Qazaqistan, dölitidiki rus nopusigha qarshi qazaqlarning nopusini köpeytishni oylishiwatatti. Qazaqlar yene nede eng jiq idi? yene shu Uyghur rayonida. Buning bilen hem qazaqistan u yerdiki qazaqlargha pul berdi, hem xitay ularni teshwiq qilip, ularning köchmenlik ishlirini asanlashturdi. Buning bilen qazaqistan'gha nurghun qazaqlarni yollidi. 3. Bu döletlerge xitay iqtisadi we tijari jehetlerde alahide köngül böldi. Énérgiye sahesige nurghun meblegh saldi. Mana bu arqiliq xitay ottura asiyada nahayiti ching munasiwetler torini hasil qildi. Nurghun kishiler shangxey hemkarliq teshkilatini shimaliy atlantik ehdi teshkilati bilen sélishturidu. Ikkisini bir orun'gha qoyidu. Emeliyette buning qilchilikmu alaqisi yoq."

Proféssor doktor mustafa aydin xitayning mana mushundaq yollar arqiliq ottura asiya döletliridin kütken netijige érishkenlikini éytip mundaq deydu:

"Shangxey hemkarliq teshkilati bu döletlerning xitayni Uyghur mesilisi arqiliq bi'aram qilmasliqqa bergen wedisi we xitayning ulargha menpe'et yetküzidighanliq kélishimi bilen qurulghan bir teshkilat. Buni chüshen'gen waqtingizda, Uyghur rayonida yüz bergen 5 - iyul weqesige nisbeten qérindash türkiy millet döletlirining némishqa héchqandaq ipade bildürmigenlikini asanla chüshen'gili bolidu. Ular weqege nisbeten héchqandaq ipade bildürmidi. Héchnéme démidi. Peqet bolmighanda 'shu bolmighan bolsa yaxshi bolatti' déyish bilenla boldi qildi. Rusiyimu 'bu xitayning ichki ishi' déyish bilenla boldi qildi."

Xitayning Uyghur rayonida bundaq qattiq qol siyaset élip bérishi, Uyghur rayonining xitayning tereqqiyati üchün muhim istratégiyilik ehmiyetke ige bolghanliqidin dep körsetken proféssor doktor mustafa aydin maqalining axirida sözini mundaq ayaqlashturidu:

"Xitayning Uyghur rayonida bundaq qattiq turushining yene bir sewebi, Uyghur rayonida mol miqdarda néfit we tebi'iy gazdin bashqa yene nurghunlighan kan bayliqlirining bolushidur. Uran, altun we mushuninggha oxshash qimmetlik bayliqlar xitayning zoriyishi we hazirqi tereqqiyatini dawam qildurushi üchün intayin muhim. Chünki xitayning jiddiy halda énirgéyige éhtiyaji bar. Shunga mana mushundaq bir énérgiye ambiri bolghan Uyghur rayonini qoldin chiqirip qoyushni xitay hergiz xalimaydu. Yeni Uyghurlarning musteqil bolushi dégenlik, xitay bulardin quruq qaldi, dégenlik bolidu. Mana mushuningdek seweblerning hemmisi Uyghurlar üchün bir tosalghu bolmaqta."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet