Xitay qazaqistan üchün xeterlikmu? - bir qazaq mulahizichisining köz qarashliri


2006-11-08
Share

Xitay qazaqistan bilen Uyghur éli arqiliq 1700 kilométirdin artuq chégra liniyisige ige bolup, bu xitayning rusiye bilen bolghan chégrisining yérimigha toghra kélidu.

Énérgiye menpe'eti ikki dölet munasiwetliride asasiy salmaqni igileydu

Ötken yili xitay re'isi xu jintaw qazaqistanni ziyaret qilghandin kéyin, ikki dölet munasiwetlirining istratégiyilik shériklik munasiwet derijisige kötirilip, tarixtiki eng yaxshi basquchqa kirgenliki xitay we qazaqistan rehberliri teripidin birdek mu'eyyenleshtürülgen idi. Biraq, közetküchilerning qarishiche, qazaqistan-xitay munasiwetliri siyasiy jehettiki hemkarliqtila netijilerni qolgha keltürüp qalmastin belki, shangxey hemkarliq teshkilati ramkisi astidiki rayonning bixeterlikini qoghdash shu'ari bilen Uyghur musteqilliqini dewa qilidighan siyasiy heriketlerge zerbe bérishtimu muweppeqiyetlerge érishti.

Biraq yenila, astana-béyjing munasiwetliride soda-iqtisad bolupmu, énérgiye sodisi we hemkarliqining muhim yönülüsh boluwatqanliqi, xitayning barliq imkaniyetliri bilen qazaqistanning énérgiye menbelirini qolgha keltürüshke intiliwatqanliqi hem bu ishta körünerlik netijilerge érishiwatanliqi melum bolmaqta.

Xewerlerdin qarighanda, xitay yéqinda qazaqistanning "qarajanbasmunay" néfit shirkitining pay chékini ikki milyard 200 milyon dollargha sétiwalghan bolup, qazaqistan érishiwatqan néfitning 40% ning xitay shirketlirining kontrolluqida bolushi mumkinliki jezim qilinmaqta. Bu ehwal bir qisim qazaqistan siyasiyonliri we öktichi partiye-guruhliri hem puqraliri arisida türlük inkaslarni peyda qilghan bolup, ular döletning istratégiyilik bayliqlirining mundaq xitay kontrolluqigha ötüp kétishning dölet menpe'etige uyghun emeslikini körsitishmekte.

Xitay qazaqistan'gha yürüshmekte

Qazaqistanda chiqidighan "jumhuriyet géziti" de élan qilin'ghan mulahizichi muhemmedjan adilopning "xitay shimalgha yürüsh qilmaqta" namliq maqaliside ene shu pikirlar otturigha qoyulup, "xitay qazaqistan üchün xeterlikmu yaki paydiliqmu?" dégen mesile mulahize qilin'ghan.

Aptor maqaliside körsitishiche, yéqinda qazaqistan dölet mejlisidiki bir qanche ezalar chet el meblighining qazaqistan néfit we tebi'iy gaz sahesige qatnishish bilen qazaqistanning tashqi qerzining éship ketkenlikige nisbeten naraziliqlirini ipade qilghan. Buningda asasliq xitayning qazaqistan néfit sahesige chong qedemler bilen kiriwatqanliqining qorqunuchluq ikenliki, chünki xitay néfit shirkitining yene bir qazaqistan néfit shirkitini sétiwalghanliqi, nöwette, qazaqistanning xitaygha iqtisadiy jehettin baghlinip qélish tehdidining peyda boluwatqanliqini otturigha qoyghan.

Qazaq mulahizichisi muhemmedjan adilop maqaliside yene qazaqistanning jughrapiyiwi –siyasiy weziyitini jümlidin uning etrapidiki döletlerning siyasiy-iqtisadiy jehetlerdin qazaqistan'gha keltürdighan tehdidi mesiliside analiz yürgüzüp, rusiye, iran, afghanistan, özbékistan, qirghizistan we xitay qatarliq memlikletlerning qaysisi qazaqistan üchün xeterlik degen nuqtida analiz élip baridu.

Rusiye, iran w afghanistan qazaqistan üchün tehdid emes

Qazaq mulahizichisi rusiye heqqide analiz yürgüzüp, rusiyining qazaqistanni tashqi jehettin orap tursimu, wladimir putin uni dunyawi qudretlik dölet halitige keltürelmigen bilen, biraq uni dunyadiki aldinqi derijidiki memliketlerdin biri qilishqa tirishiwatsimu, shuningdek " luk oyil " shirkiti riqabet jehette xitaydin qélishmisimu emma, rusiye fédératsiyisidin qazaqistan'gha kélidighan tehdidning köp ajizliqini körsitidu. Chünki buningdiki seweb, birinchidin rusiye özining sherqiy teripide nopus we zémin jehettin tengpungsizliq hés qilmaqta. Ikkinchidin uning iqtisadiy islahat jehettiki mukemmel emesliki, zor ijtima'iy jiddiylikni öz ichige alghan bir qatar ichki mesililiri rusiyini küchlük de'ijide ajizlashturidu.

Aptorning qarishiche, gerche putinni qollaydighan guruppilar rusiyining bu ajizliqini özgertishke tirishsimu, rusiyining gruziye bilen yéngi soghuq munasiwetler urushigha qedem qoyushi, ukra'iniye, bélorusiye, moldawiyige nisbeten énérgiye jehettin bésim qilishi shuningdek rusiye rehbirining mustebitlik we qattiq qolluqqa bérilgenliki rusiyini ichki we tashqi mesililerge duch keltüridu

Kespiy déngizi arqiliq qazaqistan bilen chégrilinidighan iranning qazaqistan'gha nisbeten tehdid peyda qilalamaydighanliqini körsetken mezkur qazaq mutexessisi iranning rayon'gha öz tesirini kirgüzüshide amérika qoshma shitatlirining tosqunluqigha uchrawatqanliqi, amérikining iranning kespiy déngizi rayonida küchiyip kétishini eslidin xalimaydighan rusiyige yardem bérip, iran tesirini tosidighanliqini körsitidu. Aptorning qarishiche, bu nuqtidin alghanda, iran qazaqistan üchün tehdid peyda qilalmaydu.

Aptor afghanistan heqqide toxtilip, muqimsizliq, qoral-yaraqlar bilen tolghan, qattiq qolluqqa ögen'gen shuningdek nechche ming tonnilighan hiroyinlarni ishlep chiqarghan afghanistanning hemme üchün xeterlik bolsimu, biraq qazaqistan'gha nisbeten xeterlik emeslikini, chunki, qazaqistan bilen afghanistan arisida chégrining yoqliqini otturigha qoyidu.

Undaqta qazaqistan üchün kim tehdid ?

Qazaq mutexessisi muhemmedjan adilop " jumhuriyet" yeni " réspublika" gézitide élan qilghan maqaliside yene mongghuliyiningmu qazaqistan üchün xeterlik emeslikini qisturup ötürüp, peqet xitayningla qazaqistan üchün tehdid ikenlikini otturigha qoyup, keskin rewishte mundaq yekün chiqiridu:

"Özining anche köp emes ahalisi, zor zémini, zor yer asti bayliq menbeliri hem yawro-asiya chong quruqluqining merkizige jaylishishtek muhim jughrapiyilik ehwaligha ige qazaqistan üchün 21-esirdiki eng xeterlik qoshna xitay xelq jumhuriyitidur... " 21-Esirde qazaqistanning milliy bixeterliki üchün asasliq tehditni del xitay xelq jumhuriyiti élip kélidu". (Ümidwar)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet