18-Qurultay harpisidiki xitay weziyiti heqqide mulahiziler

Xitay kompartiyisining 18-qurultiyi échilish aldida xelq'ara metbu'atlar xitaydiki weziyet özgirishige alahide diqqet qilmaqta.
Muxbirimiz irade
2012-10-31
Share
xitay-qoralliq-saqchi-18-qurultay-305.jpg Xitayning 18-qurultiyigha teyyarliq mezgilidiki qoralliq saqchilar amanliq qoghdimaqta. 2012-Yili 22-awghust, teyyüan
AFP

Bu heqte élan qiliniwatqan mulahizilerde kishilik hoquq, pilanliq tughut we chiriklikke oxshaydighan nurghun ijtima'iy mesililer bilen boghushuwatqan xitayning omumiy weziyiti süretlen'gen bolup, ularning beziliride Uyghur élidiki weziyetmu tilgha élindi. Uningda körsitilishiche, xitay hökümiti öz ichidiki mesililerni peqet qoral küchige tayinip basturush arqiliq hel qilish yolini tallimaqta.

18-Qurultay aldida herqandaq bir kélishmeslikning yüz bérip qélishidin ensirewatqan xitay da'irilirining bixeterlik tedbirlirini qatmu-qat chingitip herqandaq bir weqening aldini élish üchün körsitiwatqan hedidin ashqan cheklimiliri xelq'araning diqqitini qozghimaqta. Xitay hökümiti néme üchün bunche jiddiylishidu, xitay hökümiti qandaq usullar arqiliq qosh tirnaq ichidiki muqimliqni berpa qiliwatidu? mana bu n p r xewer agéntliqining bu heqtiki mulahizisining asasliq témisi. N p r xewer agéntliqining muxbiri lu'isa lim xewiride xitaydiki xewpsizlik apparatlirining shexsiler we guruppa -teshkilatlarni qandaq nazaret astigha alidighanliqi we bu xewpsizlik sistémisi ichidiki chiriklikni töwendiki 3 xil menzire bilen ipadilep bergen. Birinchi xil menzire xitaydiki dem élishqa chiqqan ayal proféssor süy wépingning hékayisi bolup, muxbirning éytishiche, bu ayal 9 yil ilgiri tyen'enmén weqeside balilirini yoqatqan anilarni qollap bashqilar bilen birlikte xet yézip qoyghanliqi üchün hökümet da'irilirining qara tizimlikige chüshüp qalghan we shundin béri uning barliq ish -herikiti közitilgen, u nege barsa saqchi mashiniliri egishidighan bolghan. Da'iriler uning yoldishini ayaligha terbiye qilishqa qistighan. Hetta uning mekteptiki oqughuchiliri uni közitishke sélin'ghan we bu ayal proféssor axiri mekteptin mejburiy halda dem élishqa chiqirilghan. Muxbir maqalisidiki birinchi menzire üstide toxtilip : "Bu sistéma özige tehdit dep qarighan kishilerning heriket qilish erkinlikini cheklesh arqiliq chörgileydu" dégen.

Muxbir maqaliside otturigha qoyghan ikkinchi xil menzire bolsa, xitay da'irilirining erzdarlarni bir terep qilish usuli bolup, bumu xitay emeldarlirining pul tépish wasitisige aylinip qalghan. Muxbirning jang zenbo isimlik filim ishligüchi ishligen bir höjjetlik filimdin neqil keltürüshiche, filimde sözligen melum bir sheher bashliqi bu sistémining qanchilik derijide chirikleshkenlikini ten élip "Biz muqimliqni pulgha sétiwalimiz" dégen. U bashliqning éytip bérishiche, bu sheher yiligha peqetla erzdarlarni béyjinggha bérishtin tosup qilish üchünla alahazel 25 ming dollar xejleydiken, bezide hetta erzdarlarni béyjinggha barmasliqqa köndürüsh üchün pul béridiken. Alaqidar orunlargha para bérish arqiliq tizimlitilghan erzdarlarni öchürgüzidiken. Chünki bundaq qilmighanda, bu ularning ilghar saylinishigha yaki textini dawam qildurushigha tesir yetküzidiken.

Bu xil weziyettin hetta poyiz bélet satquchilirimu nep alidighan bolup, ular bélet sétish jeryanida béyjinggha mangghan erzdarlarni tizimlap ularning ismini béyjingdiki alaqidar organlargha ewetip béridikende, saqchilar bu erzdarlar poyizdin chüshüshige ularni tutup ep kétidiken. Mana bu xizmiti üchün bélet satquchilar kishi béshigha 400 yüen para alidiken.

Muxbir yuqiridiki ehwallarni misal qilip turup, xitaydiki muqimliqning mana mushundaq awazlarni jimiqturush bedilige kelgenlikini ipade qilghan. U maqaliside körsitip ötken 3-xil menzire bolsa, xitayda yüz bergen topilanglarning xewpsizlik da'iriliri teripidin qandaq qilip burmilinidighanliqi we xelqni téximu jiq basturidighan wasitige aylandurulidighanliqi. Muxbir buningda bu yil iyulda gu'angdungdiki shashi nahiyiside yüz bergen toqunushni misal qilip körsetken. Shashidiki bir sichüenlik aqqun ishchining muxbirgha éytip bérishiche, bu toqunushning chiqishigha esli kichik balilar arisidiki urush seweb bolghan. Ishchilarning baliliridin birini shu yerdiki amanliq saqchiliri qattiq uruwetken. Balining ata -anisi buningdin narazi bolup, saqchidin hésab sorimaqchi bolghan. Saqchilar buning bilen ularnimu dumbalighan. Shuning bilen weqege chidimighan sichüenlik ishchilar bilen saqchilar arisida toqunush küchiyip, chong weqege aylinip ketken. Emma, yerliklerning bu muxbirgha éytip bérishiche, ular téléwiziye qanallirida weqe heqqidiki xewerni körgende qulaqlirigha ishenmeyla qalghan bolup, ular weqeni burmilap, xaraktérini pütünley özgertip, uni qandaqtur sichüenlikler bilen yerlik shashiliq ahaliler arisidiki toqunush chiqqandek körsetken. Sichüenlik ishchilar weqening esli mahiyitini ashkarilap intérnétqa yollighan xet, resim, widi'olarning hemmisi öchürüwétilgen. Ismini ashkarilashni xalimighan bir sichüenlik aqqun ishchi muxbirgha "Biz burun hökümetning hékayilirige ishinettuq. Lékin bu qétim biz hemmini biwasite körduq. Némishqa ular biz yollighan resimlerni öchürüwétidu. Buning sewebi éniq. Ular bu xil topilanglarni özining menpe'iti üchün ishlitidu" dégen.

Muxbir yuqiriqidek ehwalning Uyghur élidimu yüz bergenlikini tilgha élip, buninggha 2009-yilidiki ürümchi weqesini misal qilip körsetken. U shu weqedin kéyin, Uyghur rayonida saqchi sanining hessilep ashqanliqini, emma mejburiy halda muqimliq ornitishning yenila oylighandek undaq asan'gha toxtimaywatqanliqini bildürüp, muqimliqni sün'iy usulda berpa qilimen dégenche, döletning shunche muqimsiz bolidighanliqini eskertken.

18-Qurultay bashlinish aldida hel qilinishi kütülüwatqan mesililerdin yene biri bolsa, xitaydiki pilanliq tughut siyasiti. Bu mesile izchil halda xelq'ara kishilik hoquq organliriningmu tenqidige uchrap kéliwatqan bolup, ular bu siyasetning hem insaniyliqqa xilapliqini, hem xitayning nopus tengpungluqighimu éghir ziyan yetküzidighanliqini ilgiri süridu. Emma yillardin buyan xitay hökümiti buninggha qulaq salmay, bu siyasitini izchil dawam qilip kelgen. Télégraf gézitide éytilishiche, yéqinda xitay hökümitige yéqinliqi bilen tonulidighan xitay tereqqiyat tetqiqat merkizi tekshürüsh doklati élan qilip, xitaydiki pilanliq tughut siyasiti emeldin qaldurulmighan teqdirde, 2050-yiligha kelgende xitay nopusini qérilar teshkil qilidighanliqini agahlandurghan.

Mezkur tetqiqat ornidiki süy fang télégraf gézitige, xitay da'irilirining bu mesilini 2000-yilidin tartip oylinishqa bashlighanliqini we buni emeldin qaldurush kéreklikidek yekün'ge kelgenlikini, buning peqet bir waqit mesilisi ikenlikini éytqan.

Emma, télégraf géziti mulahiziside bolsa, hökümetning pilanliq tughut siyasitini asanliqche emeldin qaldurmaydighanliqini bildürüp, resmiy da'irilerning hazirghiche bu doklatqa qarita bir inkas qayturmighanliqini qoshumche qilghan.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet