Русийә билән хитай инақ қошна, яхши дост вә яхши шерик


2007.03.27

xitay-yili-200.jpg
Русийә президенти виладимир путин билән хитай дөләт рәиси ху җинтав 27 – март күни москвада өткүзүлгән хитай көргәзмисиниң ечилиш мурасимида. AFP

Хитай рәиси ху җинтав икки күндин буян москва зияритини давамлаштурмақта, бу җәрянда у бир қатар паалийәтләргә елип барди һәмдә бир қатар учришишларни өткүзди. 26 - Күни кәчтә ху җинтав билән владимир путин москвада өткүзүлгән тунҗи " хитай йили" паалийитиниң ечилиш мурасимиға қатнишип, ечилиш нутқи сөзлиди. Ху җинтав сөзидә икки дөләт мунасивәтлиригә юқири баһа берип, истратегийилик шериклик мунасивәт орнатқандин буян икки дөләт мунасивәтлириниң дағдам тәрәққи қилип, бир қатар зор нәтиҗиләрни қолға кәлтүргәнликини тәкитләп, "җуңго билән русийә яхши қошна, яхши дост, яхши шерик. Бу икки дөләт хәлқлириниң сәмимий арзуси шуниңдәк икки тәрәп дөләт мәнпәәтлириниң муқәррәр тәлипи" дәп тәкитлигән.

Хитай сәнәт номурлири, хитай мәдәнийити намайиш қилинған мәзкур мурасимда владимир путинму ечилиш нутқи сөзләп, мәзкур хитай йили паалийитиниң зор әһмийәтлик вәқә икәнлики, чүнки буниң русийә - хитайдин ибарәт икки дөләтниң яхши қошна, яхши шерик икәнликидин болғанлиқини тәкитлигән һәмдә бу икки дөләт мәдәнийитиниң өзара бир - бирини мәһлия қилидиғанлиқини әскәрткән.

Русийиниң интерфакис агентлиқиниң учуридин мәлум болушичә, 26 - март күни ху җинтав кремил сарийида владимир путин билән тар даиридә сөһбәт өткүзгәндин кейин, икки президент бу қетимқи учришишниң йәкүни сүпитидә бирләшмә баянат елан қилди.

16 Маддидин тәркип тапқан " русийә - хитай бирләшмә баянати" икки дөләтниң сиясий, бихәтәрлик, хәлқара вә район характерлиқ мунасивәт, сода - иқтисад, мәдәнийәт, пән - техника қатарлиқ көп тәрәпләрдики һәмкарлиқлирини өз ичигә алғандин ташқири йәнә, баянатниң 2 - маддисида " 2001 - йили 16 - июлда түзүлгән " хитай –русийә инақ қошнидарчилиқ, достлуқ вә һәмкарлиқ шәртнамиси" ниң принсиплири вә роһи бойичә, икки тәрәп мустәқиллиқ, игилик һоқуқ вә земин пүтүнлүки қатарлиқ зор мәсилиләрдики өзара қоллашни күчәйтиду. Русийә тәрәп хитай тәрәпниң тәйвән вә тибәт мәсилисидики пиринсиплиқ мәйданини қәтий қоллайду" дәп көрситилгән.

Мәзкур бирләшмә баянатта йәнә хитай билән русийиниң иран, ирақ, афғанистан, шималий корийә мәсилилири һәққидики ортақ мәйдани вә пиринсиплири тәкитләнгән. Баянаттики өзгичилик шуки, русийә билән хитай афғанистандин келиватқан зәһәрлик чекимлик тәһдидигә ортақ көңүл бөлүп, икки тәрәпниң шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати рамкиси астида зәһәрлик чекимликкә қарши туруш механизими қуруп, зәһәрлик чекимликкә зәрбә бериштики һәмкарлиқни күчәйтидиғанлиқини тәкитләш билән биргә икки тәрәпниң бирликтә афғанистан әтрапида" зәһәрлик чекимликкә қарши бихәтәрлик бәлвеғи " тәсис қилип, униң ролини җари қилдурушини тәшәббус қилған.

"Үч хил күч" кә зәрбә бериш йәнила ортақ тема

Ху җинтав билән владимир путин имза қойған бирләшмә баянатта худди бурундин тартип тәкитлинип келиватқан террорчилиқ, бөлгүнчилик вә диний әсәбийликкә ортақ зәрбә бериш темиси йәнә бир қетим тәкитләнгән болуп, бирләшмә баянатниң 14 - вә 15 - маддилири оттура асия дөләтлири билән болған һәмкарлиқни күчәйтиш һәм районниң бихәтәрликини қоғдаш шуниңдәк шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң рамкиси астидики һәмкарлиқларни ашурушқа қаритилған.

Шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң райондики террорлуққа қарши туруш оргининиң бу тәшкилатниң рамкиси астида "үч хил күч"ләргә зәрбә бериш һәмкарлиқинини ишқа ашуруши көрситилгән. Бирақ, мәзкур баянатниң өткән қетим владимир путин билән ху җинтав арисида имзаланған баянатлардин пәрқлиқ тәрипи шуки илгирикиләрдә икки дөләтниң аталмиш шәрқий түркистан террорчи күчлирини хәлқара терроризмниң бир қисими һесаблап бирликтә зәрбә беридиғанлиқи тәкитләнгән болса, бу қетим мәзкур нуқта конкерт тилға елинмиған.

Әмма, хитай билән русийә 1996 - йили шаңхәй бәш дөләт тәшкилатини бәрпа қилғандин буян уйғурларниң сиясий һәрикәтлири һәққидики ортақ зәрбә бериш мәйданини изчил ипадиләп кәлгән. Болупму, 11 - сентәбир вәқәсидин кейин шәрқий түркистан намидики уйғур сиясий һәрикити терроризмниң бир қисими сүпитидә русийә билән хитайниң ортақ қарши туридиған нишани болуп, уларниң сөһбәтлири вә ортақ баянатлиридин давамлиқ орун алди. Хитай русийиниң чечинийә мәсилисидики мәйданини қоллиса, русийә хитайниң уйғур елиға тутқан сияситини қоллап, чечәнләр билән уйғурларниң сиясий паалийәтлирини терроризм рамкисиға киргүзди. Уйғур мәсилисиниң сабиқ чар русийә вә сабиқ совет иттипақи дәвридин тартипла хитай билән болған мунасивәттә оюн қәрти болуп кәлгәнлики сир әмәс.

Йеңилиқ - сода –иқтисад

Интерфакис агентлиқиниң учуридин қариғанда, хитай москвада "хитай дөләт әһвали көргәзмиси" ачқан болуп, путин билән ху җинтав ечилиш мурасимиға қатнашқан. Хәвәргә қариғанда, сәйшәнбә күни хитай компанийилири билән русийә компанийилири арисида омумий соммиси 4. 3 Милярд доллар қиммитидики 20 нәччә келишим вә тохтам түзүлгән. Буларниң түрлири һәр хил болуп, йәр асти байлиқлири, енергийә, техника шуниңдәк сүний һәмра техникиси вә башқа саһәләрни өз ичигә алған. Өткән йили русийә билән хитайниң содиси 30 милярд америка доллиридин ашқан болуп, бу йил техиму ешиши молчәрләнмәктә.

Әкис инкасларму мәвҗут

Русийә хитай рәһбәрлири өзара мунасивәтлиригә юқири баһа берип, икки дөләтниң хәлқара мәсилиләр өз мунасивәтлиридики ортақ мәйданини муәййәнләштүргән болсиму, лекин бир қисим русийә көзәткүчилири йәнила хитай билән болған мунасивәттә һушяр болуш лазимлиқи, чүнки, хитайниң русийигә нисбәтән йошурун тәһдид икәнлики, хитай билән болған мунасивәтниң әзәлдинла муқим болмиғанлиқи, хитай көчмәнлириниң русийидә үзлүксиз көпийишиниң кәлгүсидә русийиниң сибирийә вә йирақ шәрқиғә тәһдит пәйда қилиши мумкинликини оттуриға қоюшмақта.

Әнә шундақ анализларниң бири русийиниң www.gazeta.ru Торида елан қилинған болуп, мақалидә әгәр русийиликләрниң хитайларниң русийә земиниға аммиви йосунда маканлишишини хәтәрлик дәп һесаблиса, у чағда һазирқи ғәрбкә қарши ташқи сияситидин ваз кечип, NATO ға киришни, чүнки у чағда хитайниң русийә билән әмәс, бәлки NATO билән чегрилинидиғанлиқини оттуриға қоюп, русийиниң бихәтәрликини ғәрб билән биргә қоғдаш тәшәббус қилиниду. Ху җинтав бу қетим йәнә русийә баш министири фрадкоп вә дөләт думасиниң башлиқи глезноп қатарлиқ юқири дәриҗилик рәһбәрләр биләнму көрүшүп, пикир алмаштурған. 27 - Март күни қазанни зиярәт қилип, татаристан президенти шәмийев билән көрүшкән. (Үмидвар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.