Ху җинтавниң русийә зияритидин инкаслар


2007.03.28

xitay-rusiye.jpg
26– Март күни русийә президенти виладимир путин билән хитай дөләт рәиси ху җинтав русийидә башланған "хитай йили" ниң башлиниш мурасимида кремлин сарийида күрәшмәктә. AFP

Хитай дөләт рәиси ху җинтавниң русийә зиярити вә русийидә өткүзүлүватқан "хитай йили" паалийити ғәрб һәм русийә мулаһизичилириниң түрлүк инкаслирини қозғиди. Ғәрб дөләтлириниң вә русийиниң бир қисим гезитлирида бу һәқтә түрлүк анализлар һәм көз қарашлар шуниңдәк хитай-русийә мунасивәтлириниң истиқбали һәққидики пәрәзләр давамлиқ оттуриға қоюлмақта. Буларниң бир қисимда икки дөләт мунасивәтлиригә иҗабий нуқтидин қаралған болса, йәнә бир қисимлирида сәлбий вә мәвһум җәһәттин баһа берилгән.

Әлвәттә, хитай вә русийә рәсмий мәтбуатлири җүмлидин икки дөләт һөкүмәтлири өз мунасивәтлиригә юқири баһа берип, бейҗиң-москва һәмкарлиқлирини " яхши дост, яхши қошна вә яхши шерик " дәп характерлигән. Икки дөләт һәмкарлиқи ху җинтав билән владимир путин тәрипидин елан қилинған " бирләшмә баянат" та бир қәдәр ениқ оттуриға қоюлған.

"Икки ейиқ бирлишип, америкиға тақабил турмақчи"

Русийә билән хитай рәһбәрлири өзлириниң бирләшмә баянатида иран, шималий корийә ядро мәсилиси, афғанистан вә оттура шәрқ мәсилилири җүмлидин оттура асия мәсилилирини өз ичигә алған бир қатар хәлқаралиқ вә район характерлиқ мәсилиләрдики ортақ мәйданини ипадә қилған шуниңдәк йәнә өзлириниң истратегийилик шериклик мунасивәтлириниң үчинчи бир дөләт йәни америка башлиқ ғәрб дөләтлиригә қарши иттипақ шәкилләндүрүшни мәқсәт қилмайдиғанлиқини изчил тәкитләп кәлгән болсиму, бирақ, бир қисим көзәткүчиләр бу икки дөләтниң истратегийилик һәмкарлиқиниң әмәлийәттә америкиға вә н а т о ниң шәрққә кеңийишигә тақабил туруш икәнликини җәзимләштүрмәктә.

Германийидә чиқидиған атақлиқ гезитлардин бири "франкфорт күндилик гезити" дә елан қилинған михаил лудвигниң " икки ейиқ –русийә-хитай америкини чәклимәкчи" мавзулуқ мақалә вәкил характерлиқ болуп, аптор ху җинтавниң москва зияритиниң муһим арқа көрүнүшлүк дәвр шараитиға тоғра кәлгәнликини әслитип, буни владимир путинниң икки ай бурун мюнхендики бихәтәрлик йиғини җәрянида сөзлигән америкиға қарши сөзи билән бағлайду. Чүнки, америкиниң шәрқий явропада башқурулидиған бомбидин мудапиә көрүш системиси орнитиш пилани русийини биарам қилған болуп, владимир путин шу сәвәбтин америкини тәнқид қилған. Икки тәрәп арисида бу мәсилидә пикир ихтилап келип чиққан болуп, көзәткүчиләр буни йеңи "соғуқ мунасивәтләр уруши" ға охшатқан иди.

Германийә анализчиси михаил лудвиг мақалисидә русийә билән хитайниң америкиниң тәсирини алди билән оттура асияда чәкләшни мәқсәт қилидиғанлиқини көрситип, улар елан қилған "бирләшмә баянат" та шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати вә хитай билән русийиниң оттура асия сиясити һәққидики мәйданиниң ортақлиқи көрситилгәнлики, буниңдин икки йил илгири шаңхәй тәшкилатиниң америкиниң оттура асиядики һәрбий базилирини тақаш тәшәббусини оттуриға қойғанлиқини тәкитләйду.

Әлвәттә, қошумчә қилиш мумкинки, көзәткүчиләрниң қаришичә, 11-сентәбир вәқәсидин кейин америкиниң оттура асия билән қоюқ һәрбий сиясий мунасивәт орнитиши, болупму қирғизистан, өзбекистанда һәрбий база қуруши хитай билән русийини биарам қилған. Бу икки дөләт шаңхәй тәшкилатини күчәйтиш арқилиқ америкиниң тәсирини аҗизлитишқа тиришқан. 2005-Йили астанада ечилған шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатиниң али рәһбәрләр йиғинида елан қилинған хитапнамидә ашкара һалда америкиниң оттура асиядики базисини тақаш тәшәббус қилинған. Арқидинла, русийә билән хитай шәндоң өлкисидә кәң көләмлик бирләшмә һәрбий манивәр өткүзгән һәмдә бу икки дөләт иран ядро мәсилисидә америкиниң мәйданиға тәтүр позитсийидә болуп кәлгән. Мана мушу бир қатар әһваллар көзәткүчиләрни бу икки дөләттә америкиниң тәсиригә тақабил туруш мәқсити мәвҗутлуқини һөкүм қилишиға түрткә болған иди.

Икки дөләтниң мәнпәәтлиридә тоқунуш бар

Михаил лудвиг мақалисидә гәрчә, бу икки дөләтниң мунасивәтлири наһайити йеқиндәк көрүнсиму, лекин йәнә нурғун ихтилаплар барлиқини оттуриға қойиду.

Апторниң қаришичә, гәрчә русийә билән хитай рәһбәрлири өзлириниң ортақ мәнпәәтлири барлиқини муәййәнләштүрсиму, бирақ уларниң мәнпәәтлиридә йәнила тоқунуш мәвҗут, русийә шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилатини бәкрәк күчәйтсә, хитайниң оттура асиядики тәсириниң ешип кетиши мумкинликини сәзгән һәмдә байлиқ мәнбәлирини қолға кәлтүрүштиму улар арисида риқабәт шәкилләңән. Чүнки, оттура асия дуня нефит вә тәбиий газ записиниң бәштин бир қисмини игиләйду.

Апторниң қаришичә, русийә оттура асия нефит вә тәбиий газлирини екиспорт қилишни монопол қилип кәлгән болсиму, лекин йеқиндин буян хитай оттура асия билән болған енергийә һәмкарлиқини күчәйткән һәмдә қазақистан нефитлиригә еришишкә башлиған шуниңдәк түркмәнистан вә қазақистан тәбиий газлирини қолға кәлтүрүшкә тиришмақта, русийә "газпром" ширкитиму оттура асия билән газ келишим түзгән болуп, нөвәттә, русийә билән хитай арисида түркмәнистан гезини қолға кәлтүрүштә риқабәт мәвҗут.

Русийә йирақ шәрқтин әнсирәйду

Гәрман мулаһизичисиниң пикирлириға асасланғанда, русийә хитайниң сибирийә вә йирақ шәрқидә иқтисадий һәм нопус җәһәттин кеңийишидин қорқунч һес қилмақта, русийиниң әндишиси, русийә билән чегрилинидиған хитайниң шималий районлиридики иқтисадий тәрәққиятниң тезлики болуп чүнки, русийиниң йирақ шәрқ вә сибирийә районлирида иқтисадниң чүшүши билән аһалилар бу җайлардин кәтмәктә. Русийиликләр сибирийидики хитай ширкәтлириниң паалийәтлириниң русийә ширкәтлиригә қариғанда зор дәриҗидә актиплишиши билән хитайниң кеңийишигә техиму кәң йол ечилишидин әндишә қилиду.

Униңдин башқа йәнә москва хитай билән болған ташқи содадинму биарамлиқ һес қилған болуп, чүнки, хитайға маңдурулидиған 90% русийә мәһсулатлири йәр асти байлиқлири йәни алди билән нефиттин ибарәт болуп, машинасазлиқ мәһсулатлирини екиспорт қилиш азлап кәткән, әксичә хитай електир сайманлири, машинасазлиқ мәһсулатлирини русийигә екиспорт қилишни ашурған, русийә пүтүн дөләтниң худди йирақ шәрққә охшашла хитай санаәт мәһсулатлири билән толуп кетишидин әнсиримәктә.

Ху җинтавниң русийә зиярити тоғрисида рус анализчилириму бир қатар инкасларни оттуриға қойған болуп, "хәвәрләр" гезитидә бу һәқтә бир қатар учурлар мәвҗут. Мәзкур гезиттики " хитай русийигә тәһдидму? " мавзулуқ мақалидә оттуриға қоюлишичә, бир қисим русийә зиялийлири хитайниң йирақ шәрқ, сибирийә қатарлиқ җайлириға иқтисадий җәһәттин кириши вә хитайларниң бу районларда түрлүк ишләп чиқириш паалийәтлири билән шуғуллинишини русийиниң иқтисадий тәрәққияти үчүн пайдилиқ, хитайни хәтәрлик һес қилмаслиқ керәк десә, йәнә бир қисимлири хитайниң кәлгүсидә русийиниң сибирийә вә йирақ шәрқи үчүн тәһдид болидиғанлиқи, русийиниң бу җайлириниң бара-бара хитайға бағлинип қелиши, һәтта хитайларниң техиму көпийип, русийигә йәрлишип, кәлгүсидә москва һөкүмитидин русийә тупрақлирида аптономийә тәләп қилидиған вәзийәт шәкиллиниши мумкинликини оттуриға қоюш арқилиқ, хитай тәсирини һазирдин етибарән тосушни тәшәббус қилиду. (Үмидвар)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.