Түркийә мәтбуатлирида уйғур мәсилиси


2007-01-24
Share

Дуня гүндеми йәни дуня күн тәртипи намлиқ гезитниң 23-январдики санида хитай таҗикистан билән болған һәмкарлиқини күчәйтиватиду, мавзулуқ хәвәр анализи елан қилинди.

Бу хәвәр анализидә, қирғизистанда йүз бәргән хәлқ һәрикитидин кейин һакимийәтниң өзгириши билән хитай америка қошма шитатлири тәрипидин қоршалған иди,хитай бу қоршавни таҗикистан арқилиқ бузуш нийитидә болмақта. Хитай бундин башқа оттура асиядики тәсирини күчләндүрүп уйғур түрклириниң мустәқиллиқ көришигә қарши қошна дөләтләрниң қоллишини қолға кәлтүрүшкә тиришмақта, дәп йезилған.

Хәвәр анализида йезилишичә, хитай вә таҗикистан 2006-йили 9-айниң 10-күни таҗикистанниң пайтәхти дүшәнбидә ортақ баянат елан қилип, икки дөләт арисидики чегриниң бәлгилиниши, терроризмға қарши күрәш, иқтисади вә тиҗари һәмкарлиқни күчәйтиш қатарлиқ җәһәтләрдә һәмпикир болған. Ортақ баянатта йәнә, икки дөләтниң бирликтә шәрқий түркистан террор күчлири билән күрәш қилишиниң хәлқара терроризмға қарши күрәшниң бир парчиси икәнликиму тәкитләнгән икән. Мақалидә иранниңму таҗикистан билән болған мунасивитини күчләндүрүшкә әһмийәт бериватқанлиқи йезилған болуп, таҗикистан дөләт башлиқи имам әли раһмановниң хитай зияритигиму йәр берилгән. У,бу қетимқи зияритидә хитай билән таҗикистан арисидики яхши қошнилиқ, достлуқ вә һәмкарлиқ тохтамнамисигә қол қойған болуп, тохтамнамидә икки дөләтниң бир- бириниң ички ишлириға арилашмайдиғанлиқи, бир биригә зиян беридиған иттипақларға әза болмайдиғанлиқини билдүргән икән.

Мулаһизидә таҗикистан җумһур башлиқи имам әли раһмановниң хитай дөләт рәиси ху җинтав вә хитай хәлқ мәҗлиси башлиқи ву баңго билән учришишида музакирә қилинған мәсилиләр үстидиму тохталған.

Хитай таҗикистан һәмкарлиқиниң күчийиши неминиң ипадиси? бу уйғур мәсилисигә қандақ тәсир көрситәр? бу һәқтики көз қарашлирини елиш үчүн дуня күн тәртипи гезитидики бу анализни язған өмәр әпәнди билән сөһбәт елип бардуқ.

Дуня гүндеми гезитиниң баш тәһрири өмәр өзкая әпәнди хитай билән таҗикистан оттурисидики мунасивәттә уйғур мәсилиси үстидә тохтилип мундақ деди:

"Қирғизистанда мәйданға кәлгән хәлқ һәрикитидин кейин хитай америка тәрипидин қоршивелинғанлиқини һес қилишқа башлиди. Шәрқий түркистан хитайниң ташқи дуняға ечилған деризиси. Шәрқий түркистан қирғизистан билән болғинидәк таҗикистан биләнму чегридаш. Хитай, америкиниң қирғизистан арқилиқ өзини қоршивелишиға тақабил туруш үчүн, таҗикистан билән йеқинлашмақта. Таҗикистан иқтисадий җәһәттин наһайити аҗиз бир дөләт болғачқа хитайға еһтияҗи бар. Шуңа хитай нимә десә уни қобул қилип һәмкарлиқ тохтамнамилири түзиватиду, мәнчә бу наһайити хата бир сиясәт. Бүгүн хитай шаңхәй һәмкарлиқ тәшкилати арқилиқ оттура асияға чоңқурлап кирип, һәм иқтисади җәһәттин пайда еливатиду, һәмдә уйғурларниң әркинлик давасиға зәрбә бериватиду".

Хитайлар түркийә билән болған мунасивитигиму алаһидә әһмийәт бериду, бәзи мутәхәссисләр хитайниң түркийигә бәкла әһмийәт беришидики сәвәбму уйғурларни бастуруш үчүн дәйду. Түркийә һазирғичә хитай һөкүмитиниң дегәнлиригә анчә қулақ салмиди, әмма хитайлар бу мәсилидә давамлиқ түркийигә бесим ишлитип келиватиду, сизчә хитайлар буниңдиму мувапиқйәтлик болаларму?

"Сиз түркийини көп махтивәттиңиз. Түркийә шәрқий түркистан мәсилисигә техиму әһмийәт бериши керәк. Түркийә шәрқий түркистан тәшкилатлириниң паалийәтлиригә бираз чәклимә қойди. Шәрқий түркистан тәшкилатлири қурултайлирини германийидә ачалайду, түркийидә ачалмайду. Түркийиниң шәрқий түркистан мәсилисигә игә чиқиш мәҗбурийити бар. Бу шәрқий түркистан хәлқиниң көңлини ясаш үчүн қилишқа тегишлик иш әмәс, түркийиниң тарихи бурчидур. Шәрқий түркистан тәшкилатлириниң паалийәтлиригә чәклимә қоюши түркийиниң бир әйипидур. Түркийә қазақистан, қирғизистан вә өзбекистанға охшаш шәрқий түркистанлиқларни хитайға тапшуруп бәрмисиму, әмма һазирқи шәрқий түркистан сияситини тоғра дәп кәткили болмайду. Кәлгүсидә оттура асия түркий җумһурийәтлири вә түркийиниң алдидики әң чоң тосалғу хитай. Хитайлар һазир қазақистанға чоңқурлап киришкә тиришиватиду, буниң сәвәби хитайниң нопуси көп, кәлгүсидә тупраққа еһтияҗи бар, мәнчә буларниң һәммиси хитайниң йейилмичилиқ сияситиниң бир парчиси.

Өмәр өзкая әпәнди кәлгүсидә түркийиниң хитай сиясити қандақ болар?

Шәрқий түркистан мәсилисидә көп илгирләш болуши, түркийә шәрқий түркистан мәсилисидә өз һөддисигә чүшкәнни қилиши керәк иди, әмма қилалмиди. Буниң нурғун сәвәблири болуши мумкин. Шәрқий түркистан мәсилиси хәлқара сәһнигә чиқти, түркийә бу мәсилигә техиму әһмийәт бериши керәк. Мәнчә йеқин кәлгүсидә түркийә бу мәсилигә техиму көп әһмийәт беришкә башлайду дәп ойлаймән. Чүнки, ирақтики түркмән мәсилисиму техи 2 йил бурунғичә түркийиниң күн тәртипидә йоқ иди, һазир түркийә парламентида ирақтики түркмән мәсилиси алаһидә музакирә қилиниватиду, униң үстигә 70 милйон түрк хәлқи шәрқий түркистан мәсилисини яхши билиду, шуңлашқа йеқин кәлгүсидә шәрқий түркистан мәсилисиму түркийиниң күн тәртипигә келиду дәп ойлаймән.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт