Xitayning istanbuldiki bash konsuli türklerning so'allirigha yéterlik jawab bérelmidi

2010 - Yili 4 - ayning 26 - küni merkizi istanbulgha jaylashqan birlik wexpining uyushturushi bilen wexpining merkizide, "tarixtiki türkiye - xitay munasiwetliri", dégen témida yighin ötküzüldi.
Muxbirimiz arislan
2010-04-28
Share
Xitay-istanbul-konsuli-Turklerge-Uyghur-toghrisida-jawap-bermekte-305.jpg Süret, 2010 - yili 4 - ayning 26 - küni merkizi istanbulgha jaylashqan birlik wexpining uyushturushi bilen ötküzülgen "tarixtiki türkiye - xitay munasiwetliri", dégen témidiki yighinda, xitayning istanbulda turushluq bash konsuli xé jangchüen sözde.
RFA Photo / Arslan

Yighin'gha birlik wexpining mes'ul we ezaliri, türk ammiwi teshkilat mes'ulliri, yazghuchi, axbaratchilar bolup 100 ge yéqin kishi qatnashti, yighin'gha xitayning istanbulda turushluq bash konsuli xé jangchüen teklip bilen qatnashqan bolup, u, yighinda söz qilip, "5 - iyul ürümchi weqesi"din kéyin sürkülüsh peyda bolghan türkiye - xitay munasiwetlirining yaxshilinishqa qarap kétiwatqanliqini ilgiri sürdi.

Yighin'gha yene, sherqiy türkistan wexpining bashliqi hamut köktürk qatnashqan bolup, u yighinni közitish üchün kelgenlikini bildürdi.

Yighin axirida, xitay konsuli xé jangchüen yighin ishtirakchilirining, Uyghurlar we sherqiy türkistan mesilisi heqqide sorighan so'allirigha jawab berdi.

Xitay bash konsuli xé jangchüen, "waqit" gézitining muxbiri éli eren ependining sherqiy türkistanda néme üchün ayallar we 18 yashtin töwendikilerning meschitke kirishi cheklendi dégen so'aligha jawab bérip mundaq dédi: "xitayda, shinjangda pütkül meschitler her kim üchün ochuq."

U yene muxbirning: " undaq bolsa, mende resim bar, u resimde meschitning derwazisigha, "ayallarning, 18 yashtin kichiklerning meschitke kirishi cheklendi dégen xetler yézilghan, buni qandaq chüshendürisiz? " dégen so'aligha "belki bir ‏- ikki meschitte yézilghan bolushi mumkin," dep jawab berdi.

Xitay konsuli xé jangchüen yene, éli eren ependining, "néme üchün xitaylar sherqiy türkistanda yashawatqan qizlarni mejburiy xitayning ölkilirige yötkeydu we pahishige mejburlaydu?" dégen so'aligha jawab bérip mundaq dédi: "hés qilishimche, bu so'alni sorighan kishi xata melumatqa ige iken, undaq ish yoq."
 
"Waqit" gézitining yazghuchisi éli eren ependi, "néme üchün sherqiy türkistanni xitaylar shinjang dep ataydu, shinjang démek yéngi ölke dégen bolidu, undaq bolsa Uyghurche shinjang emes, yéngi ölke dep atilishi lazim. Dunyada héchqandaq dölet öz dölitining otturisigha sépil salmaydu. Eger sherqiy türkistan rastinla xitayning zémini bolsa, néme üchün seddichin sépili sherqiy türkistanning chégrisigha sélinmay, xitay bilen sherqiy türkistanning otturisigha sélinidu dégen so'aligha xitay konsuli xé jangchüen mundaq jawab berdi: "shinjang rayonini tarixta ruslar ishghal qiliwalghan, kéyin xitaylar ruslardin qayturup alghan, ruslardin qayturuwalghanliqi üchün yéngi zémin menasidiki 'shinjang' dégen isimni qoyghan, isimgha qarapla u zéminni xitayning emes déyish toghra emes. Seddichin sépili 8 ming kilométir uzunluqta, seddichin sépili mongghullar dewride qoghdinish üchün yasalghan."

Kéyin yene, xitay konsuli xé jangchüen, "ruslar sherqiy türkistanni qachan bésiwalghan?, xitay qachan qayturuwaldi" dégen so'algha jawab bérelmidi.

Xitay konsuli xé jangchüen yene, qirghizistanda 15 yildin béri yashap kéliwatqan özer rehim'oghlu dégen kishining, "nurghun matériyallardin izdigen bolsammu sherqiy türksitanning heqiqiy nopusi heqqide melumatqa ige bolalmidim, sherqiy türkistanning nopusini xitayning yoshuruwatqanliqini bilimiz, sherqiy türkistanliqlarning heqiqiy nopusi qanche? xitay hökümiti néme üchün sherqiy türkistanliqlarning heqiqiy nopusini yoshuridu? dégen so'aligha jawab bérip mundaq dédi: "nopusning qanche bolushi muhim emes, muhim bolghini shinjang xelqining xushal, rahet yashishi, shinjangda 9 milyon Uyghur bar, 10 milyon xitay bar" dep jawab berdi.

Konsul xé jangchüen yene, "sherqiy türkistanda basturush élip bériliwatidu, bu basturushlar qachan axirlishidu? sherqiy türkistanda yashawatqan musulmanlar üstidin basturush élip bériliwatidu, bu basturushlarning xatime bérilishini telep qilimiz, u yerdiki qérindashlirimiz üstidin her xil basturushlar élip bériliwatqanliqi éniq, bu basturushlar axirlashmaydiken, xitay hökümiti bilen türkiye hökümitining munasiwetliri yaxshilan'ghan teqdirdimu, xitaylar bilen türk xelqi otturisidiki munasiwetler yaxshilanmaydu. Bu basturushlar qandaq? qachan axirlishidu? silerde, insanlarning pikir - chüshenchilirige, wijdanigha, birlikige hörmet qilish dégen nerse yoqmu? néme üchün insaniyet chüshenchisige bunchila qarshi chiqisiler?" dégen'ge oxshash so'allargha jawab bérishtin bash tartti we "shinjang heqqide xata chüshenchige ige bolghanliqi üchün bu xil so'allar sorilidu," dédi.

Biz, bu yighin heqqide yighin'gha qatnashqan sherqiy türkistan wexpining bashliqi hamut köktürk ependi bilen söhbet élip barduq.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki söhbitimizning tepsilatini anglaysiler.

 
Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet