Sherqiy türkistan mesilisining xelq'araliq metbu'atlarda eks étishi we tetür teshwiqat mesilisi

Tetür teshwiqat shexs we jem'iyetlerni melum terepke yüzlendürüsh üchün yalghan melumat yaki xewer tarqitish bolup, eng muhim we qarshi teshwiqat wasitiliridin biri hésablinidu.
Muxbirimiz arislan
2010-05-27
Élxet
Pikir
Share
Print
Sürette, 14 - iyul, döng köwrük bazirining yénida, qorallirigha ötkür tighlarni békitip, uyghurlargha qarshi postta turghan xitay qoralliq saqchiliridin biri.
Sürette, 14 - iyul, döng köwrük bazirining yénida, qorallirigha ötkür tighlarni békitip, uyghurlargha qarshi postta turghan xitay qoralliq saqchiliridin biri.
AFP Photo

Yéqinda insaniy yardem wexpi teripidin neshr qilin'ghan, 'hör sherqiy türkistan' namliq maqaliler toplimi Uyghurlar we sherqiy türkistan mesilisi heqqide yézilghan 18 parche ilmiy maqalini öz ichige alghan bolup, bu maqaliler toplimidin, enqere uniwérsitétining oqutquchisi doktur erkin emetning 'sherqiy türkistan mesilisining xelq'araliq metbu'atlarda eks étishi we tetür teshwiqat mesilisi' dégen témida yazghan maqalisidin ariye teqdim qilimiz.

Bu maqalide asasliqi, xitay kommunist hakimiyitining sherqiy türkistanda yürgüzgen xata siyasetlirini xelqqe toghra körsitish üchün élip bériwatqan tetür teshwiqatliri we xitaylarning sherqiy türkistanda axbarat erkinlikige qaysi derijide cheklime qoyghanliqi delil ispat bilen échip tashlan'ghan.

Maqale mundaq bashlan'ghan: dunyadiki pütkül ammiwiy uchur alaqe wasitilirining kespiy we exlaqiy roli melumat bérish we xewer tarqitishtinla ibaret bolup, qachaniki bu funkisiye melumat we xewer tarqitishtin shekil bérish we melum terepke yüzlendürülüshke bashlisa, ene shu waqittin bashlap hem kespiy, hem exlaqiy rolidin ayrilghan bolidu. Bolupmu, shexs we jem'iyetlerni melum terepke yüzlendürüsh üchün yalghan melumat we xewer tarqitish (tetür teshwiqat), bir ammiwiy uchur alaqe wasitisi üchün éytqanda, bekmu xata we exlaqsizliq hésablinidu.

Maqalide xitay hakimiyitining tetür teshwiqat qilishta yalghanchiliqni yoshurush maharitining yuqiri ikenlikini otturigha qoyup mundaq déyilgen:

Xitay jumhuriyiti 61 yildin béri sherqiy türkistandiki ishghaliyitini yolluq körsitish we (özining) heqliq ikenlikini otturigha qoyush üchün qattiq tirishchanliq körsitip kelmekte. Xitay kommunist partiyisining özige baghliq bolghan 56 qanalliq kktw we bashqa merkiziy we yerlik minglighan teshwiqat organlirining yardimi bilen xelq ammisini sherqiy türkistanning ishghaliyiti heqqide qayil qilghanliqini körüwélishqa bolidu. Shunga xitay xelqi sherqiy türkistanni öz zémini dep bilmekte. Buning netijiside, 5 iyul weqesi jeryanida namayishqa chiqqan xitaylar: "Uyghurlar shinjangdin yoqalsun, türkiyige ketsun!" dep shu'ar towlashti. Emma xitay hökümitining 61 yildin béri Uyghurlar heqqide yürgüzüp kéliwatqan tetür teshwiqatini bekmu ünümlük boldi dep qarighili bolmaydu. 5 Iyul weqesidin kéyin, xitay hökümiti dunya Uyghur qurultiyi we rabiye qadirni qarilap, bu weqeni rabiye qadirning keltürüp chiqarghanliqigha da'ir delil barliqini élan qilghan bolsimu, özi qilghan qetli'amni yolluq körsetkidek héchqandaq delil ispat otturigha qoyalmidi. Xitay kommunist partiyisi özining bezi doklat we bayanatlirida yéterlik delil yoqluqini étirap qilghan bolsimu, uningdin burun élan qilghan saxta melumatliri xitay we dunya xelqide chongqur ekis tesir peyda qildi. Hélimu hem nurghunlighan xitay puqrasi " xitay kommunist partiyisi hakimiyitining qilghini heqliq, chünki Uyghurlar bizning bixeterlikimizge tehdit saldi" dep qarimaqta. 5 Iyul weqesidin kéyin, yoshurulup kéliwatqan heqiqetlerning otturigha chiqishi bizge, xitay hakimiyitining tetür teshwiqatta bekmu tereqqiy qilghanliqini körsitip berdi. Xitay metbu'atliri xitay hökümitining yalghanchiliq bilen tolup ketken tetür teshwiqatining xelqqe omumyüzlük yéyilishi üchün wasitilik rol oynidi.

Xitayning eng chong teshwiqat orgini bolghan kktw qanilidin sirt, xitay kündilik xewerliri (China Daily News), xelq géziti(人民日报), nur géziti(光明日报) qatarliq gézitler xitay kommunist hökümitining bohtanlirini qayta qayta élan qilip, pütün Uyghur xelqini jinayetchi dep qarilashtin qilche tep tartmidi. Bularning eng wehimliqi Uyghurlarni dunya jama'etchilikige "térrorchi" qilip körsitishke urunush idi.

Maqalide yene, tetür teshwiqatning xitayda dölet siyasiti süpitide qollinilghanliqini tenqid qilip mundaq déyilgen:

Xitay hakimiyiti barliq organlirini sowét ittipaqidin örnek élip qurghachqa, xitay kommunist partiyisi (x k p) qurulghandin kéyin, aldi bilen shinxu'a xewer agéntliqini qurdi. Shinxu'a agéntliqi: xitay xelq jumhuriyitining tunji we eng chong xewer agéntliqi bolup, 1931 yil 11 ayning 7 küni qurulghan. Shinxu'a agéntliqining chet'ellerde 120 dölette, memliket ichide 33 rayon we ölkide, uningdin sirt herbiy rayonlarda shöbisi bar. Xitayning ötken yilliq melumatigha köre, hazir xitayda neshr qiliniwatqan xelq'araliq, döletlik, ölkilik we sheherlik gézitlerning sani 1938؛ heptilik zhurnal sani 9468؛ tarqitish bériwatqan téléwiziye istansisi 296 bolup, radi'o istansisining sani téléwiziye istansisi sanining üch hessisige teng kélidu. Bunchiwala keng kölemde aktip pa'aliyet élip bériwatqan uchur axbarat organlirining birla rehberlik qurulmisi teripidin bashqurulushi we kontrol qilinishi herqandaq kishining kallisida so'al peyda qilidu.

Maqalide yene, xitayning 5 ‏- iyul ürümchi weqeside élip barghan tetür teshwiqatliri heqqide mulahize qilinip mundaq déyilgen:

Xitayning qorchaq re'isi nur bekri 6 iyul künidiki téléwiziye bayanatida, bu weqening gu'angdung ölkisi shyawgüen shehiridiki oyunchuq fabrikisida meydan'gha kelgen Uyghur xitay ishchilar arisidiki toqunush sewebidin kélip chiqqanliqini éytti. Nur bekri sözide yene, rabiye qadirning 5 iyul küni ürümchige téléfon qilip, kishilerni weqe chiqirishqa küshkürtkenlikini éytti. Xitay axbaratliri xelq'ara axbaratigha eng deslepte mushu bayanatlarni yollidi. Lékin bu weqening qandaq bashlan'ghanliqi we xelq meydanida ötküzülüwatqan tinchliq namayishining xitay saqchi da'iriliri teripidin qandaq basturulghanliqi heqqide héchqandaq melumat bérilmidi. Dunya Uyghur qurultiyining re'isi rabiye qadir xanim özining bu weqeler bilen héchqandaq alaqisi yoqluqini éytip, nur bekrining sözlirini ret qildi. Rabiye qadir xanim yene Uyghurlarning xitay siyasitige qarshi naraziliqini bildürüsh meqsitide tinchliq namayishi ötküzgenlikini bildürdi.

Maqalining axirida yene, xitayning tetür teshwiqati heqqide toxtilip mundaq déyilgen:

Sherqiy türkistanda yürgüzüliwatqan bésim siyasiti, xitay hökümiti teripidin 1980 yilliri yolgha qoyulghan "(axbaratta) ochuq ashkara bolush qarari" sayiside chet'ellerge ashkarilinip qélishqa we chet'el axbaratliridin orun élishqa bashlidi. Xitay axbarati bolsa, Uyghurlar bilen xitaylarning qérindashlarche xushal xuram, rahet paraghet ichide yashawatqanliqini, tashqi küchlerning bu ehwaldin bi'aram bolup, xelqni küshkürtkenlikini ilgiri sürdi. Hetta heddidin téximu éship, rabiye qadirning öz inisi muhemmed qadirgha téléfon qilip, 5 iyul weqesini keltürüp chiqarghanliqini yazdi. Xitay axbarati "heqiqiy ehwalni dölet ichi we sirtigha eks ettürmeslik siyasiti"ni sherqiy türkistan mesiliside qattiq ijra qildi. Buninggha, 1997 yil 2 ayning 5 küni, sherqiy türkistanning ghulja shehiride yüz bergen weqe misal bolalaydu. Xitay hakimiyiti küchlük axbarat wasitiliri bilen sherqiy türkistan mesilisige qaratqan tetür teshwiqat siyasitini döletning muhim siyasiti süpitide dawamlashturushqa tirishsa, xelq'aradiki Uyghurlar özlirining cheklik imkaniyetliridin paydilinip xitayning tetür teshwiqatigha qarshi turushqa tirishmaqta.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Toluq bet