' Teywen jasusluq weqesi' xitay - yawropa munasiwetlirini ötkürleshtürüwetti

Xitay hökümiti ötken jüme küni teywen jasusluqi bilen eyiblinip ölüm jazasigha höküm qilin'ghan tibbiy penler tetqiqatchisi wu wéyxenning ölüm jazasini amérika we yawropa ellirining nesihitige qarimay tuyuqsiz ijra qilghan idi.
Muxbirimiz erkin
2008.12.01

Bu weqe xitay - yawropa munasiwiti tibet rohaniy dahiysi dalay lamaning 6 ‏ - dékabir küni polshada ötküzülidighan bir xatirilesh pa'aliyitige teklip qilin'ghanliqi sewebidin nazuk ehwalda turghan mezgilde yüz bergen bolup, ölüm jazasi yawropa - xitay munasiwetlirini ötkürleshtürüwetti. Töwende muxbirimiz erkin melumat béridu.

Xitay yawropa munasiwetlirining yéqindin béri yene jiddiyliship kétishide töwendiki 3 weqening hel qilghuch roli bar idi. Bu weqelerning biri, yawropa parlaméntining yéqinda kishilik hoquqi we eydizler hoquqi pa'aliyetchisi xu jyagha saxarow kishilik hoquqi mukapati bergenliki.

Yene biri, yéqinda fransiye prézidénti nikolas sarkoziyning tibet rohaniy dahiysi dalay lama bilen 6 ‏ - dékabir küni polshada ötküzülidighan bir xatirilesh pa'aliyitide körüshidighanliqini élan qilishi. ‏3‏ - Weqe bolsa teywen'ge jasusluq qilish bilen eyiblinip ölüm jazasigha höküm qilin'ghan xitay tibbiy penler tetqiqatchisi wu wé'ixenning amérika we yawropa ittipaqining nesihitige qarimay 28 ‏ - noyabir küni qetli qilinishidur.

Wu wéyxen, xitaydiki bir tibbiy tetqiqat ornining tetqiqatchisi bolup, 1990 - yildin 1997 ‏ - yilgha qeder awistiriyide yashighan, 2005 ‏ - yili xitay da'iriliri teripidin chet'eldiki teywen axbarat organi bilen alaqisi bar guruhlargha xitayning herbiy we xitay rehberlirining salametlik ehwaligha a'it uchurlarni yetküzüsh bilen eyiblinip qolgha élin'ghan idi. Xitay sot mehkimisi 2007 ‏ - yili 5 - ayda wu wéyxen'ge ölüm jazasi bergen, ali sot 2008 ‏ - yili 2 ‏ - ayda wu wéyxenning hökümge narazi bolup bergen erzini ret qilip, eslidiki hökümni saqlap qalghan idi.

Xitay hökümiti amérika, yawropa ittipaqi, awstiriye hökümiti we xelq'ara kishilik hoquqi teshkilatlirining wu wéyxen'ge bérilgen ölüm jazasini bikar qilish heqqidiki bésimigha qarimay, ölüm jazasining 28 ‏ - noyabir küni ijra qilin'ghanliqini élan qiliwergen. Lékin xitay da'irilirining herikiti awistriye, yawropa ittipaqi, amérika we xelq'ara teshkilatlarning shiddetlik tenqidi we eyiblishige uchrighan idi. Xitay tashqi ishlar ministirliki düshenbe küni wu wéyxen'ge bérilgen ölüm jazasining toghra bolghanliqini aqlap, bayanat élan qilish mejburiyitide qaldi.

Xitay tashqi ishlar ministirlikining bayanatchisi chin gang düshenbe küni bayanat élan qilip, wu wéyxen'ge bérilgen ölüm jazasini aqlighan shundaqla yawropa ittipaqining mezkur délo heqqidiki inkasini jongguning edliye ishlirigha "qopalliq " bilen arilashqanliqtur, dep eyibligen. Chin gang xitay tashqi ishlar ministirlikining to békitide élan qilghan bayanatida yawropa ittipaqining ölüm jazasi heqqidiki tenqidini "qanunning rolini közge ilmay jongguning edliye ishlirigha qopalliq bilen arilashqanliqtur. Bu junggo bilen yawropa ittipaqi arisidiki kishilik hoquqi söhbitige ighwagerchilik qilish," dep tekitligen.

Wu wéyxen délosi amérika, yawropa ittipaqi we xelq'ara kishilik hoquqi teshkilatlirining alahide diqqitini qozghighan délolarning birige aylan'ghan bolup, buningdiki tüpki seweblerning biri mezkur déloning bir terep qilinish usulida kishini guman'gha salidighan tereplerning barliqi idi. Wu wéyxenning awistriye tewelikidiki qizi chén ren, dadisigha bérilgen ölüm jazasining adaletsiz ikenliki, wu wéyxenning eyipnamisidiki iqrarining mejburi élin'ghanliqini ilgiri sürüp, awistriye hökümiti we yawropa ittipaqining mezkur délogha arilishishini, xitay da'irilirining dadisigha kechürüm élan qilishini telep qilghan.

Amérika tashqi ishlar ministiri kandiliza rayis, awistriye hökümiti, yawropa ittipaqi, xelq'ara kechürüm teshkilati, kishilik hoquqni közitish teshkilati qatarliqlar mezkur déloni tekrar körüp chiqishni, ölüm jazasini bikar qilishni telep qilmaqta idi. Amérikidiki analizchi ilshat ependi wu wéyxenning sotlinish jeryanining gumanliq ikenlikini bildüridu.

Xitay wu wéyxen'ge bérilgen ölüm jazasining ijra qilin'ghanliqini élan qilip uzun ötmey yawropa ittipaqi bayanat élan qilip, xitay da'irilirini shiddetlik tenqidligen. Xitayning wu wéyxenni yawropa - xitay kishilik hoquqi söhbiti ötküzüwatqan mezgilde qetli qilishi yawropa ittipaqi bilen " zitleshkenlik" dep eyibligen shundaqla xitayning herikiti ikki terep arisidiki ishench rohini zéde qilghanliqini ilgiri sürgen idi. Amérika tashqi ishlar ministirliki shu küni élan qilghan bu heqtiki bayanatida wu wéyxenning öltürülgenlik weqesi özlirini bi'aram qilghanliqi, wu wéyxenning qolgha élinish, sotlinish jeryani xelq'ara ölchemge toshmaydighanliqini bildürdi.

Wu wéyxen öltürülgen shu küni yawropa ittipaqi bilen xitay béyjingda kishilik hoquqi söhbiti élip bériwatqan idi. Xewerlerge qarighanda yawropa söhbet ömiki wu wéyxenning qetle qilin'ghanliqini uqmay uni "öltürmeslik" toghrisida xitaylargha köp xizmet ishligen. Ular wu wéyxenning öltürülgenlik xewirini peqet söhbet axirlishay dégende bilgen.

Awistriye "wu wéyxen weqesi"de xitaygha eng shiddetlik inkas qayturghan döletlerning biri bolup, bu wu wéyxenning uzun yillar awistiriyide yashighanliqi, uning qizining awistriye puqrasi ikenliki bilen munasiwetlik bolsa kérek. Awistriye tashqi ishlar ministirlikining bu heqtiki bayanatida tashqi ishlar ministiri ursula plassnik, "xitayning yawropa ittipaqi bilen kishilik hoquqi söhbiti ötküzgen küni wu wéyxenni öltürgenliki xitayning mezkur déloni 'qopalliq we wehshiylik' bilen bir terep qilghanliqini namayen qildi," dégen.

Lékin xitay tashqi ishlar ministirlikining bayanatchisi chin gang bu heqtiki bayanatida xitay edliye organlirining wu wéyxen qanunlargha asasen jazalighanliqini eskertip, "junggo bir qanun döliti, wu wéyxen bolsa junggo puqrasi, uning jinayi pakiti yéterlik, junggo edliye organi qanunlargha asasen jaza berdi," dep tekitligen shundaqla amérika we yawropa ittipaqining mezkur dilo toghrisidiki bayanatini "aghzigha kelgenni jöyligenlik", dep eyibligen.

Wu wéyxenning délosi xitay bilen yawropa ittipaqi arisida yéqinqi 2 ay ichide yüz bergen kishilik hoquqi mesilisidiki bir qatar toqunushlarning eng yéngisi bolup hésablinidu. 10 ‏ - Ayda yawropa parlaméntining xitay türmisidiki kishilik hoquqi we eydizler hoquqi pa'aliyetchisi xu jyagha saxarow mukapati bergenliki béyjing hökümitini ghezeplendürgen bolup, béyjing hökümiti yawropa parlaméntini türmidiki bir jinayetchini mukapatlash, jongguning ichki ishlirigha arilishish bilen eyibligen, lékin kishilik hoquqi mesilisidiki toqunush buning bilen axirlashmighan idi.

Bir heptining aldida yawropa ittipaqi rehberlirining polshada dalay lama bilen körüshidighanliqi élan qilindi. 12 ‏ - Ayning 6 ‏ - küni, 1980 ‏ - yillardiki polsha ittipaq ishchilar uyushmisi rehbiri, sabiq polsha prézidénti lix walésaning nobél mukapati alghanliqining 25 yilliqi xatirilinetti.

Walésa xatirilesh pa'aliyitige tibet rohaniy dahiysi dalay lamani teklip qilghan bolup, fransiye prézidénti sarkoziy polshadiki pa'aliyet jeryanida dalay lama bilen uchrishidighanliqini élan qilghan, xitay bolsa yawropa ittipaqi bilen bu heptide ötküzidighan bashliqlar yighinini bikar qilghan idi.


Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.