Хитай түркийидә тәшвиқат паалийәтлирини башливәтти


2007-09-07
Share

Хитай нәшир қилған, "җуңго шинҗаңниң тарихи вә һазирқи әһвали" намлиқ китави. Photo RFA/Erkin Tarim

2008 -Йиллиқ олимпик тәнһәрикәт мусабиқиси йеқинлишиватқан бу күнләрдә һәммимизгә мәлум болғандәк, хитай хәлқара инсан һәқлири тәшкилатлири вә даңлиқ шәхсләр тәрипидин инсан һәқлиригә һөрмәт қилиш тоғрисида тәнқидкә вә бесимға учримақта. Әмма хитай бу тәнқидләрни нәзәргә елип буни яхшилаш орниға, ички қисимда өз хәлқигә, болупму уйғур дияридики хәлиқләргә болған бесим вә тәқиплирини ашуруватқан болса, сиртқа қарита тәшвиқат хизмәтлирини ашурмақта.

Хитай тәшвиқатни алди билән түркийидә башлиди

Хитай хәлқ җумһурийитиниң түркийидә турушлуқ әлчиханиси һазир түркийидә мана мушундақ тәшвиқат хизмитигә киришип кәтти. Улар түркийидә шинҗаң хәлқ нәшрияти тәрипидин нәшир қилинған " җуңго шинҗаңниң тарихи вә һазирқи әһвали" намлиқ китаб, "4 пәсилдә шинҗаң намлиқ" рәсимләр топлими, "шинҗаң дегән яхши җай" намлиқ бир йүрүш д в д пластинкиси вә "50 йиллиқ мусапә", "50 йиллиқ нахша" намлиқ бир йүрүш нахша пиластинкилиридин тәркип тапқан тәшвиқат материяллирини тарқатмақта.

Бу китаб түркчә билән бирликтә енглизчә, франсузчә, немисчә, япончә, русчә, әрәбчә, түркчә, уйғурчә, қазақчә тилларға тәрҗимә қилип тарқитилған. Ли шиң башчилиқида түзүлгән "җуңго шинҗаңниң тарихи вә һазирқи әһвали" намлиқ китабниң муқависида " шинҗаңниң тарихи вә һазирқи әһвали дегән бу китабта, шинҗаңниң адәттики тарихи баян қилинипла қалмай, бәлки шинҗаңниң муқимлиқи вә тәрәққияти тоғрисидики әмәлий мәсилиләр билән қизиқ нуқтилар сөзлиниду.

Бу китаб шинҗаң тарихидики әмәлий мәсилиләр вә дәлил - испатлиқ материялларға асасән түзүлди" , дәп йезилған. Китабта һунлар мәзгиллиридин тартип һазирғичә болған арилиқитики тарихлар баян қилинған болуп, буларниң асасий мәзмуни уйғур дияриниң әзәлдин хитайниң земини икәнликидин ибарәт болуп, кишиләрни буниңға ишәндүрүшни мәқсәт қилған. Китабниң йеқинқи заман тарих аңлитилған қисмида болса, 1933- йилида қәшқәрдә қурулған шәрқий түркистан ислам җумһурйитигә бөлгүнчи һакимийәт дәп баһа берилгән. Әң ахирида" 20- әсирниң 80- йиллиридин башлап шинҗаңда йүз бәргән террор паалийәтлири" дегән тема астида йеқинқи йилларда уйғур диярида йүз бәргән вәқәләр террор вәқәлири дәп баян қилинған.

Рәсимләр топлимидики бичарә уйғурлар

Мал базиридин бир көрүнүш. Photo RFA /Erkin Tarim

"4 Пәсилдә шинҗаң" намлиқ рәсимләр топлимида уйғур дияриниң тағ- дәрялири, кәң кәткән яйлақлири, тәклимакан қумлуқиниң һәйвәтлик мәнзирилири 4 пәсилдики һалити билән берилгән болуп, бундин башқа йәнә үрүмчи, қәшқәр, ақсу, алтай, хотән қатарлиқ шәһәрләрниң мәнзирилири вә у йәрдики тарихи йәрләрниң рәсимлириму берилгән. Бу рәсимләр топлимида кишиниң диққитини тартидиған нәрсә шуки, рәсимләр топлиминиң баш қисмида хитайлар берилгән.

Биринчи бетидә бир әр - аял хитайниң сайрам көлиниң бойида гумпа мәшиқ қиливатқан рәсими, арқисида кичик хитай қизиниң кәптәрләргә йәм бериватқан рәсими, үчинчи бетидә болса, бир хитай деһқанниң етизда ишләватқан рәсимлири берилгән. Андин қалса яйлақтики моңғул хәлқиниң рәсимлиригә йәр берилгән болуп, уйғур бовай вә уйғур яш балилириниң рәсимлири икки бәтла берилгән. Арқидин татар, дағур, рус, хуйзу, таҗик, қазақ, қирғиз қатарлиқ милләтләрниң рәсимлиригә кәңташа йәр берилгән.

Техиму қизиқарлиқи, шинҗаңдики милләтләрниң рәсимлиридә хитайлар тиришип игилик яритиватқан, рәтлик кийингән, алий билим юртлирида билим еливатқан рәсимләр билән көрситилгән. Қазақ, қирғиз, моңғул вә татарлар болса өзлириниң миллий кийимлирини кийишкән һалда яйлақларда, толиму гүзәл безәлгән кигиз өйлириниң алдида нахша ейтиватқан, ат чаптуруватқан болуп, инсанниң ичини йорутидиған гүзәл рәсимләр билән уларниң һаятлири әкс әттүрүлгән. Әмма уйғурларниң рәсимлиридә болса уйғурларниң у миллий кийим - кечәклири вә миллий бинакарлиқ сәнити әкс әттүрүлгән өйлиридин әсәрму йоқ болуп, пәқәт һелила өрүлүп чүшидиғандәк көрүнидиған топилиқ бир өй вә униң алдида олтурған бир өй бичарә кишиләр , топа өйни селиш үчүн пүтүн үсти - беши лай- патқаққа милинип кәткән адәмләр, мал базирида калиларни йөләп қара машиниға чиқириватқан җапакәш кишиләрниң рәсимлири берилиш арқилиқ уйғурлар вә уларниң һаяти әкс әттүрүлгән.

Хитай немә мәқсәткә йәтмәкчи

Ундақта , хитайлар бу хил тәшвиқат материяллирини түркийидә тарқитиш арқилиқ зади немә мәқсәткә йәтмәкчи, уларниң уйғурларни бундақ рәсимләр билән тәсвирлиши қәстән қилинған бир ишму яки бу бир тасадибирлиқму? хитайларниң пүтүн дуняға бундақ тәшвиқат елип бериши уйғурлар үчүн пайдилиқму яки пайдисизму?

юқиридики улиништин, әнқәрәдики ихтияри мухбиримиз әркин тарим тәйярлиған инкасларға қулақ селиң.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт