Xitay türkiyide teshwiqat pa'aliyetlirini bashliwetti


2007.09.07

XJtarixi-150.jpg
Xitay neshir qilghan, "junggo shinjangning tarixi we hazirqi ehwali" namliq kitawi. Photo RFA/Erkin Tarim

2008 -Yilliq olimpik tenheriket musabiqisi yéqinlishiwatqan bu künlerde hemmimizge melum bolghandek, xitay xelq'ara insan heqliri teshkilatliri we dangliq shexsler teripidin insan heqlirige hörmet qilish toghrisida tenqidke we bésimgha uchrimaqta. Emma xitay bu tenqidlerni nezerge élip buni yaxshilash ornigha, ichki qisimda öz xelqige, bolupmu Uyghur diyaridiki xeliqlerge bolghan bésim we teqiplirini ashuruwatqan bolsa, sirtqa qarita teshwiqat xizmetlirini ashurmaqta.

Xitay teshwiqatni aldi bilen türkiyide bashlidi

Xitay xelq jumhuriyitining türkiyide turushluq elchixanisi hazir türkiyide mana mushundaq teshwiqat xizmitige kiriship ketti. Ular türkiyide shinjang xelq neshriyati teripidin neshir qilin'ghan " junggo shinjangning tarixi we hazirqi ehwali" namliq kitab, "4 pesilde shinjang namliq" resimler toplimi, "shinjang dégen yaxshi jay" namliq bir yürüsh d w d plastinkisi we "50 yilliq musape", "50 yilliq naxsha" namliq bir yürüsh naxsha pilastinkiliridin terkip tapqan teshwiqat matériyallirini tarqatmaqta.

Bu kitab türkche bilen birlikte én'glizche, fransuzche, némische, yaponche, rusche, erebche, türkche, Uyghurche, qazaqche tillargha terjime qilip tarqitilghan. Li shing bashchiliqida tüzülgen "junggo shinjangning tarixi we hazirqi ehwali" namliq kitabning muqawisida " shinjangning tarixi we hazirqi ehwali dégen bu kitabta, shinjangning adettiki tarixi bayan qilinipla qalmay, belki shinjangning muqimliqi we tereqqiyati toghrisidiki emeliy mesililer bilen qiziq nuqtilar sözlinidu.

Bu kitab shinjang tarixidiki emeliy mesililer we delil - ispatliq matériyallargha asasen tüzüldi" , dep yézilghan. Kitabta hunlar mezgilliridin tartip hazirghiche bolghan ariliqitiki tarixlar bayan qilin'ghan bolup, bularning asasiy mezmuni Uyghur diyarining ezeldin xitayning zémini ikenlikidin ibaret bolup, kishilerni buninggha ishendürüshni meqset qilghan. Kitabning yéqinqi zaman tarix anglitilghan qismida bolsa, 1933- yilida qeshqerde qurulghan sherqiy türkistan islam jumhuryitige bölgünchi hakimiyet dep baha bérilgen. Eng axirida" 20- esirning 80- yilliridin bashlap shinjangda yüz bergen térror pa'aliyetliri" dégen téma astida yéqinqi yillarda Uyghur diyarida yüz bergen weqeler térror weqeliri dep bayan qilin'ghan.

Resimler toplimidiki bichare Uyghurlar

YezaBazar-200.jpg
Mal baziridin bir körünüsh. Photo RFA /Erkin Tarim

"4 Pesilde shinjang" namliq resimler toplimida Uyghur diyarining tagh- deryaliri, keng ketken yaylaqliri, teklimakan qumluqining heywetlik menziriliri 4 pesildiki haliti bilen bérilgen bolup, bundin bashqa yene ürümchi, qeshqer, aqsu, altay, xoten qatarliq sheherlerning menziriliri we u yerdiki tarixi yerlerning resimlirimu bérilgen. Bu resimler toplimida kishining diqqitini tartidighan nerse shuki, resimler toplimining bash qismida xitaylar bérilgen.

Birinchi bétide bir er - ayal xitayning sayram kölining boyida gumpa meshiq qiliwatqan resimi, arqisida kichik xitay qizining kepterlerge yem bériwatqan resimi, üchinchi bétide bolsa, bir xitay déhqanning étizda ishlewatqan resimliri bérilgen. Andin qalsa yaylaqtiki mongghul xelqining resimlirige yer bérilgen bolup, Uyghur boway we Uyghur yash balilirining resimliri ikki betla bérilgen. Arqidin tatar, daghur, rus, xuyzu, tajik, qazaq, qirghiz qatarliq milletlerning resimlirige kengtasha yer bérilgen.

Téximu qiziqarliqi, shinjangdiki milletlerning resimliride xitaylar tiriship igilik yaritiwatqan, retlik kiyin'gen, aliy bilim yurtlirida bilim éliwatqan resimler bilen körsitilgen. Qazaq, qirghiz, mongghul we tatarlar bolsa özlirining milliy kiyimlirini kiyishken halda yaylaqlarda, tolimu güzel bézelgen kigiz öylirining aldida naxsha éytiwatqan, at chapturuwatqan bolup, insanning ichini yorutidighan güzel resimler bilen ularning hayatliri eks ettürülgen. Emma Uyghurlarning resimliride bolsa Uyghurlarning u milliy kiyim - kéchekliri we milliy binakarliq sen'iti eks ettürülgen öyliridin esermu yoq bolup, peqet hélila örülüp chüshidighandek körünidighan topiliq bir öy we uning aldida olturghan bir öy bichare kishiler , topa öyni sélish üchün pütün üsti - béshi lay- patqaqqa milinip ketken ademler, mal bazirida kalilarni yölep qara mashinigha chiqiriwatqan japakesh kishilerning resimliri bérilish arqiliq Uyghurlar we ularning hayati eks ettürülgen.

Xitay néme meqsetke yetmekchi

Undaqta , xitaylar bu xil teshwiqat matériyallirini türkiyide tarqitish arqiliq zadi néme meqsetke yetmekchi, ularning Uyghurlarni bundaq resimler bilen teswirlishi qesten qilin'ghan bir ishmu yaki bu bir tasadibirliqmu? xitaylarning pütün dunyagha bundaq teshwiqat élip bérishi Uyghurlar üchün paydiliqmu yaki paydisizmu?

Yuqiridiki ulinishtin, enqerediki ixtiyari muxbirimiz erkin tarim teyyarlighan inkaslargha qulaq séling.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.