Түркийә дөләт министириниң үрүмчи сәпириниң пәрдә арқиси

Уйғурларниң нәзиридә түркийә, уйғур мәсилиси үчүн ачқучлуқ бир дөләт, көплигән уйғурлар түркийә җумһурийитини вә түрк хәлқини өзлириниң мәниви йөләнчүки дәп қаримақта. Йәнә келип түркләр билән уйғурлар қериндаш, түркләрниң әҗдадлириниң шәрқий түркистандин анатолийигә келип йәрлишип қалғанлиқиға ишиниду.
Мухбиримиз әркин тарим хәвири
2008.09.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

 Нурғунлиған түрк шәрқий түркистан мәсилисигә өз мәсилимиз дәп қарайду. Шуниң үчүн түркийә билән хитай оттурисидики мунасивәтләр болса уйғур хәлқи билән түрк хәлқи йеқиндин көңүл бөлүп келиватқан әң назук мәсилиләрниң бири. Шәрқий түркистанниң йеқинқи заман тарихиға нәзәр салғандиму, уйғурларниң миллий мустәқиллиқ күрәшлиридә түркийә вә түрк хәлқиниң баштин - ахири наһайити муһим рол ойниғанлиқини көрүвалалаймиз.
 
Хитай һөкүмити 2000 - йиллардин кейин түркийә билән болған мунасивитигә алаһидә әһмийәт берип кәлмәктә. 2001 - Йили түркийә баш министири ярдәмчиси дөләт баһчәлиниң уйғур дияриға елип барған зияритидин кейин, йәнә бир юқири дәриҗилик зиярәт йеқинда 9 - айниң 1 - күнидин 4 - күнигичә елип берилди.

Бу зиярәт җәрянида түркийә дөләт министири күршат түзмән үрүмчини йәрмәнкисигә қатнашқандин башқа, хитай алий рәһбәрләр вә ширкәт мәсуллири биләнму учрашқан. Мәхмут қәшқири вә йүсүф хас һаҗипниң мазирини зиярәт қилған. Исмини ашкарилашни халимиған, бу қетимқи зиярәттә күршат түзмәнниң йенида болған бир рәһбәр, бу қетимқи зиярәтниң наһайити яхши өткәнликини, үрүмчи вә қәшқәрниң бәкла тәрәққи қилип кәткәнликини, хитайларниң түркләрни бәкла яхши көридиғанлиқини ейтти. У йәнә сөзидә хитай һөкүмитиниң түркийиниң бәк чоң билидиғанлиқини, түрк карханичиларниң уйғур районида тиҗарәт қилишини арзу қиливатқанлиқини вә уларға алаһидә сиясәт йүргүзидиғанлиқини дегәнликини деди. У йәнә түркийә үрүмчидә сода - санаәт райони қуруш үчүн хитай һөкүмити билән тохтамнамә түзүлгәнликини, мәхмут қәшқири вә йүсүф хас һаҗипларниң мазирини ремонт қилиш тохтамнамисигиму қол қоюлғанлиқини, әмма хитайларниң бу учришишларда шәрқий түркистан мәсилисини күн тәртипкә елип кәлмигәнликини ейтти.

Түрк мәтбуатлиридики бу һәқтики хәвәргә асасланғанда, түркийә дөләт министириниң вәкилләр өмикиниң қәшқәр зиярити җәрянида, қәшқәр валиси әкпәр ғопур өмәккә зияпәт бәргән. Зияпәттә сөз қилип, "түрк қериндашлиқимиз билән болған қериндашлиқ мунасивитимизни техиму күчәйтиш үчүн һәр саһәдә һәмкарлишайли. Қәшқәрдә төмүр канлири бар, әмма бирла төмүр завутимиз бар, қәшқәргә келип төмүр завути қуруңлар ," дегән.

Бурундин тартип түркийәни, хитайни парчилашқа уриниватқан дөләт дәп әйибләп кәлгән хитай һөкүмити, әмди болса түркләрни бу районға келишкә чақирмақта, бир тәрәптин уйғурларни бастуруватқан хитай һөкүмити, йәнә бир тәрәптин түрк граҗданлири уйғурларни вә түркләрни үрүмчигә келип завут қурушқа чақирмақта. Бу өзгиришләрниң пәрдә арқисида немиләр бар?

1980 - Йилларда түркийә хитай мунасивитини башлатқан сабиқ сәһийә министири һалил шивгин әпәнди бу һәқтики көз қаришини аңлитип мундақ деди: "мән күршат түзмән билән биллә идим. Мән һазирму хитайда. Бу бизниң узун йиллиқ хизмәтлиримизниң нәтиҗиси. Хитайлар билән һәмкарлишишимиз вә тиҗарий мунасивәтлиримизни тәрәққий қилдуришимиз керәк. Һушярлиқ билән бу һәмкарлиқимизни күчәйтсәк уйғурларғиму, түркләргиму пайдиси бар. Бу мунасивитимизни тәрәққий қилдуришимиз керәк. Түркләр уйғур райониға уйғурлар түркийигә келип тиҗарәт қилиши керәк. Түркийидики уйғурларниң сани көпийиши керәк. Бу зиярәтниң пәрдә арқисида бизниң 1980 - йиллардин тартип бу районға кириш үчүн қилған хизмәтлиримиз бар. Мән йәнә шуни демәкчимәнки әгәр әқлимизни ишлитип сиясәт елип барсақ буниң уйғур хәлқиғиму, түрк хәлқиғиму пайдиси болиду."
 
Бәзи уйғур обзорчилар түркләр үрүмчидә кархана қурса уйғурларға һечқандақ пайдиси йоқ дәватиду? буниңға қандақ қарайсиз дегән соалимизға шундақ җаваб бәрди: "мән бу көз қарашқа қошулмаймән. Бундақ иш йоқ. Тиҗарий мунасивитимиз тәрәққий қилса уйғурларға пайдиси бар. Мән 1984 - йили тунҗи қетим уйғур дияриға бардим. Өзгириш наһайити зор, түркийә бу районға кириши керәк."
 
Биз бу һәқтики көз қаришини елиш үчүн уйғур анализчи варисҗан әпәндигә микрофонимизни узаттуқ.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.