Xitay yawropa hökümetlirige nobél tinchliq mukapatini tarqitish murasimigha qatnashmasliqini telep qilip bésim ishletken

Yéqinda nobél komitétining bu yilliq nobél tinchliq mukapatini türmidiki xitay öktichiliridin lyu shawbogha bérishi xitay hökümitining ghezipini qozghighan idi. Xitay hökümiti resmiy we gheyri resmiy diplomatik qanallar arqiliq norwégiye hökümitige naraziliq bildürüp, norwégiye bilen bolghan bezi uchrishishlarni bikar qilghan bolsimu, lékin norwégiye hökümitini öz meydanidin yanduralmighan idi.
Muxbirimiz erkin
2010-11-04
Share
Nobel-Peace-Prize-Mukapat-Lyu-shawbo-2010-305 Sürette, 2010‏ - yilliq nobil tinchliq mukapatigha érishküchi lyu shawbo ependi we nobil tinchliq mukapat médali.
AFP Photo

Nöwette xitay öktichilirining diqqet neziri nobél tinchliq mukapatining tarqitilish murasimigha merkezleshken bir peytte, xitay hökümitining nishanini mukapat tarqitish murasimigha qatnishidighan yawropa döletlirige qaritip, yawropa hökümetlirini mukapat tarqitish murasimigha qatnashmasliqqa agahlandurghan.

Xitay hökümiti bu yilliq nobél tinchliq mukapatining lyu shawbogha bérilish munasiwiti bilen nobél komitéti we norwégiye hökümitige bésim ishlitip netije alalmighandin kéyin, nishanini emdi nobél tinchliq mukapatining tarqitish murasimigha qaratqan. Xitay hökümitining nöwettiki pilani mukapatning lyu shawbogha bérilishini tosup qalalmighan bolsimu, lékin mukapat tarqitish murasimni bayqut qilip, chet'el hökümet emeldarlirining we muhim erbablarning murasimgha qatnishishni küchining bariche cheklik da'iride kontrol qilishtur.

Bu munasiwet bilen xitay hökümiti yéqindin béri yawropa hökümet emeldarliri bilen uchriship we chet'el elchixanilirigha xet yézip, ulardin nobél tinchliq mukapatini tarqitish murasimigha qatnashmasliqini telep qilghan. Chet'el axbarat wasitilirining peyshenbe küni yawropa hökümet emeldarlirining melumatidin neqil keltürüp xewer qilishiche, xitayning oslodiki bash elchixanisi oslodiki her qaysi yawropa ellirining elchixanilirigha mektup yollap, 10 ‏- dékabir küni ötküzülidighan murasimgha qatnashmasliqni telep qilghan. Finlandiye tashqi ishlar ministirliqi bügün oslodiki elchixanisining xitay elchixanisidin bu heqtiki xet tapshuruwalghanliqini bildürgen.

Xitayning mektupini oqughan diplomatlarning axbarat wastilirigha ashkarilishiche, xitay terep mektubida lyu shawbo mesilisidiki pozitsiyisini qayta tekitlep, uning jinayetchi ikenliki we uninggha mukapat bérish xitayning ichki ishlirigha arilashqanliq hésablinidighanliqini ilgiri sürgen. Oslodiki elchixanilarning mukapat tarqitish murasimi küni bayanat élan qilip, lyu shawboni tebriklimeslik we qollimasliqni telep qilghan. Lékin, norwégiyidiki Uyghur pa'aliyetchiliridin semet ependining eskertishiche, xitay hökümiti nobél mukapatini tarqitish murasimining xitay kishilik hoquq xatirisini tenqid qilidighan we dunyaning diqqitini yene bir qétim xitay kishilik hoquq mesilisige merkezleshtürüdighan bir munberge aylinip qélishidin ensirep, diplomatik qanallar arqiliq murasimni bayqut qilishqa urunuwatqan bolushi mumkin.

Lyu shawbo nobél tinchliq mukapatigha érishkendin kéyin, dunyadiki nurghun kishilik hoquq teshkilatliri we döletlerning rehberliri, jümlidin amérika prézidénti barak obama bayanat élan qilip, xitay da'iriliridin lyu shawboni qoyup bérishni telep qilghan idi. Lékin, xitay hökümiti bu chaqiriqlarning héch qaysisigha qulaq salmighan, qulaq salmayla qalmay, lyu shawboning ayali lyu shyani nezerbend qilip, uning lyu shawbogha wakaliten mukapat tapshuriwélishining aldini alghan idi.

Nöwette, mukapatni lyu shawbogha wakaliten kimning tapshurup alidighanliqi hazirgha qeder melum emes. Nobél komitéti mukapat tarqitish murasimigha qeder mukapat tapshuruwalidighan salahiyetlik bir adem chiqmisa, mukapatni muwapiq kishi chiqip tapshuruwalghan'gha qeder saqlaydighanliqini bildürgen idi.

Chet'el axbarat wasitilirining bügünki xewerliride yene, yéqinqi bir qanche heptidin béri xitay hökümet emeldarliri bezi döletlerning béyjingdiki diplomatlirini söhbetke chaqirip, bu döletlerning oslodiki elchixaniliridin 10 ‏- dékabirdiki mukapat tarqitish murasimigha qatnashmasliqni telep qilishni iltimas qilghan.

Birleshme axbarat agéntliqi béyjingdiki ismini ashkarilashni xalimaydighan bezi yawropa elliri diplomatlirining sözini neqil keltürüp, bu ellerning murasim mesiliside xitayning bésimigha uchrawatqanliqini ilgiri sürgen. Nobél komitétining katipi gé'ir lundéstad xitayning oslodiki yawropa elchixanilirigha ewetken xétigha baha bérishni ret qilip, lékin elchixanilarning oslo sheherlik hökümet zalida ötküzülidighan murasimgha qatnishish - qatnashmasliqi ularning özige baghliq ikenlikini bildürgen.

Xewerlerdin melum bolushiche, nobél komitéti oslodiki her qaysi dölet bash elchilirini öz ichige alghan 1000 din artuq méhman'gha teklipname ewetken bolup, oslodiki xitay bash elchisi teklipname tapshuruwalghan bolsimu, lékin héchqandaq seweb körsetmeyla teklipnamini qayturuwetken. Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi xong léy peyshenbe künlük axbarat élan qilish yighinida teklipname heqqidiki so'allargha jawab bérishni ret qilghan. Semet ependi, xitay hökümitining bu yilliq nobél tinchliq mukapatining lyu shawbogha bérilgenlikige bunchilik qattiq inkas qayturushidiki seweblerni tehlil qilip, xitay hökümiti bu arqiliq nobél komitétining buningdin kéyin Uyghur rehbiri rabiye qadir xanimgha oxshash yétekchilerge mukapat bérishidin saqlinishni oylighan bolushi mumkin, dep körsetti.

Bezi analizchilar xitay hökümitining nobél komitétigha körsetken ré'aksiyining chektin éship ketkenlikini tenqid qilip, chékidin éship ketken inkas bezide eksiche rol oynaydighanliqini agahlandurghan. Dégendek xitay hökümiti mukapat tarqitish murasimini bayqut qilishqa tirishiwatqan peytte, kishilik hoquqni közitish teshkilati lyu shawbogha mezkur teshkilat teripidin tarqitilidighan alison dés forgés mukapati bergen. Mukapat tarqitish murasimi charshenbe küni nyu york shehiride ötküzülgen bolup, mukapatni lyu shawbogha wakaliten jonggu kishilik hoquqni qoghdighuchilar torining mes'ulliridin réné shya tapshuruwaldi.

Halbuki, xitay hökümiti lyu shawbo mesiliside mushu 2-3 kündin béri duch kelgen bésim buning bilen cheklenmeytti. Xitayni ziyaret qiliwatqan awstraliye tashqi ishlar ministiri kéwin rud charshenbe küni shangxeyde xitay da'irilirini lyu shawboni qoyup bérishke chaqirghan shundaqla aldimizdiki bir -ikki kün ichide béyjingni ziyaret qilip, xitay hökümiti bilen élip baridighan söhbitide kishilik hoquq mesilisini otturigha qoyushtin yanmaydighanliqini bildürgen.

Xitay hökümiti lyu shawboning ayali lyu shyani nezerbend qilip, uning nobél mukapatini tarqitish murasimigha qatnishishining aldini alghandin kéyin, lyu shya xitay memliket ichi we sirtidiki nurghun démokratiye we kishilik hoquq pa'aliyetchilirini, jümlidin 89 ‏- yildiki tyenenmén oqughuchilar herikitining rehbiri örkesh döletni mukapat tarqitish murasimigha teklip qilghan.

Lékin, yene bezi analizchilar xitayning yawropa diplomatliridin nobél mukapatini tarqitish murasimigha qatnashmasliqni telep qilghan waqti bezi yawropa döletlerining xitay bilen soda - iqtisadi kélishim tüzüshke teyyarliniwatqan nazuk bir mezgilge toghra kélip qalghanliqini eskertmekte.

Xewerlerdin melum bolushiche, fransiyini ziyaret qiliwatqan xitay re'isi xu jintaw bu sepiride fransiye prézidénti sarkoziy bilen yoluchilar ayropilani sétiwélish kélishmi imzalishi mumkin. Shuning bilen birge en'gliye bash ministiri deywid kamiron kéler hepte xitayni ziyaret qilip, xitay bilen soda munaswitini kücheytishning yolini qilidiken.

Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet