Amérikidiki bezi xitay ziyaliyliri xoten weqesining "Térrorluq hujum" ikenlikidin guman qildi

18-Iyul xotenning nawagh saqchi ponkitida yüz bergen weqe we xitay da'irilirining weqening xaraktérige bergen bahasi bezi közetküchilerning gumanini qozghidi.
Muxbirimiz erkin
2011-07-20
Share
tutqun-xitay-saqchi-kochida.jpg Xitay saqchilirining kochida puqralarni tutqun qilish körünüshi. 2009-Yili iyul, qeshqer.
RFA

18-Iyul xotenning nawagh saqchi ponkitida yüz bergen weqening xaraktéri we heqiqiy ehwali toghrisidiki talash-tartish dawam qilmaqta. Xitay hökümiti weqening xaraktérini "Térrorluq hujum" dep békitken. Xitay da'iriliri shinxu'a agéntliqi arqiliq élan qilghan mezkur weqe toghrisidiki uchurida bir ochum topilangchilarning nawagh saqchi ponkitigha hujum qilip, saqchilarni görüge éliwalghanliqini, weqede 4 adem ölgenlikini ilgiri sürgen. Lékin d u q nawagh saqchi ponkitidiki weqede Uyghur erzdarlirining oqqa tutulghanliqini we 20 adem ölgenlikini bildürgen. Ikki terepning mezkur weqe toghrisidiki bir-birige oxshimaydighan ikki xil chüshendürüshi xitay we chet'ellik közetküchilerde weqening xaraktérige qarita türlük inkaslarni qozghidi. Chet'eldiki bezi xitay közetküchiler weqening "Térrorluq hujum" liqi din gumanlinishqa yéterlik seweb barliqini ilgiri sürmekte. Bu qarashtiki xitay ziyaliylirining biri, amérikida yashaydighan weziyet analizchisi proféssor yang liyüy ependi. U "Nawagh weqesi" heqqidiki ziyaritimizni qobul qilip, d u q ning weqe toghrisidiki chüshendürüshi bir qeder ishenchlik dep qaraydighanliqini bildürdi.

U mundaq deydu: "Xotende yüz bergen weqe esli iqtisadi ixtilaptin bashlan'ghandek qilidu. Esli bir yer mülk dawasi bolushi mumkin. Yerlik amma saqchi ponkitigha bérip, mesilini bir terep qilip bérishni telep qilghan. Biraq saqchi ponkiti adil bir terep qilmighan. Bu xelqning naraziliqini qozghighan. Eger saqchi ponkiti bu mesilini bir terep qilghan bolsa, bu ish bunchilik chongiyip ketmigen bolatti. Hazirqidek 18 adem ölmigen bolar idi. Körünüp turuptiki, saqchilar dewagerlerning sözini anglimighan. Mana bu chet'eldiki Uyghur teshkilatlirining chüshendürüshi. Méningche, ularning chüshendürüshi junggo hökümitining chüshendürüshige qarighanda put tirep turidighandek qilidu. Junggo hökümiti weqening heqiqiy ehwalini yoshurup, buning xelq'ara obrazigha dexli yetküzüshini xalimaydu. Shunga u weqege térrorluq tüsi bérishke tirishiwatqan bolushi mumkin. Bu weqening bu derijige bérishi siyasetning yönilishi bilen munasiwetlik, bolmisa saqchilar bu ishni bunchilik chongaytiwetmigen bolatti."

Xitay hökümiti peyshenbe küni weqe 18 adem ölgenliki, 14 kishining "Térrorchilar" ikenlikini jakarlighan. Biraq közetküchiler da'irilerning hazirgha qeder weqening rast "Térrorluq hujum" ikenlikini ispatlaydighan héchqandaq pakit élan qilmasliqigha diqqet qilmaqta. Yang liyüy ependining ilgiri sürüshiche, xitay hökümiti "5-Iyul weqesi" din kéyin jang chünshyenni Uyghur élige yötkep kélip iqtisadi tereqqiyatni aldinqi orun'gha qoyushni otturigha qoyghan bolsimu, lékin uning siyasitide chong özgirish yüz bermigen. Belki köchmen yötkeshni tézlitip, iqtisad we hoquqning xitay köchmenlirining qoligha merkezlishishini ilgirilep kéngeytken. Yang liyüy bu siyasetke chong xenzuchiliqning yétekchilik qiliwatqanliqini eskertti.

U "Shinjangning bayliqining mutleq köp qismi xenzularning, ichkirilik sodigerlerning qolida. Lékin Uyghurlardin qanchilik kishi buningdin behrimen boluwatidu ? shinjangning bayliqi nahayiti mol bolsimu, lékin buning hemmisini kompartiye kontrol qilidu. U buni kimge bérishni xalisa shuninggha béridu. Men shinjangda kompartiyining Uyghur we qazaqlardin chong karxanichilarni yöligenlikini körüp baqmidim. Rabiye qadir öz küchige tayinip igilik tikligen. Shunga bu angdiki mesile, siyasettiki mesile. Kompartiye özining bu éngini özgertishi kérek. Siz shinjang bilen shizangni chong xenzuchiliqqa tayinip bashqursingiz bolmaydu. Siz mesilini peqet sizning nuqti'iyneziringiz boyichila bir terep qilsingiz bolmaydu. Mesilini Uyghurlarning, tibetlerning nuqti'ineziride turup oylap béqishingiz kérek. Mana bu mesilining négizi. Mesile shinjang we shizangda chong xenzuchiliqqa tayinip siyaset yürgüzüwatqanliqtur" dep körsetti.

Xoten nawagh saqchi ponkitida yüz bergen bu qétimqi weqe 2009-yili "5-Iyul weqesi" din kéyin barliqqa kelgen Uyghur élidiki eng jiddiy toqunushlarning biri bolup hésablinidu. Yang liyüy ependi xitayning "5-Iyul weqesi" din kéyinmu dawamliq basturush we uchurni kontrol qilish siyasitidin waz kechmigenlikini eskertip, xitay da'irilirining bu qétim xoten nawagh weqesidimu uchurni kontrol qilghanliqini bildürdi. Lékin basturush we uchur kontrolluqining mesilini hel qilmaydighanliqini eskertip, xitay hökümitini Uyghurlargha qaratqan siyasitini tamamen özgertishke chaqirdi.

U mundaq deydu: "Shunga junggo hökümiti choqum özining milliy siyasitini özgertishi kérek. U choqum az sanliq milletlerni hörmet qilishi, ularni qoghdishi, ularning tereqqiyatigha yardem qilishi kérek. Ularning iqtisadi turmush sewiyisini östürüp, könglini élishi lazim. Mana bu weziyetni yaxshilashning yoli. Siz bir küni chiqip ularni basturup, yene bir küni chiqip aridiki toqunushni térrorluq heriket élan qilip we yene bir küni uchurni kontrol qilip mesilini hel qilalmaysiz. Méningche, bundaq kétiwerse mesile azaymaydu. Belki téximu köpiyidu. Jang chünshyen xunende yaxshi ishlarni qilghan bolushi mumkin. Lékin hazirqi bu ehwalda uning shinjanggha kélip Uyghurlarni tereqqiy qildurimen dégini aqamdu............Eger sizning rast Uyghurlarni tereqqiy qildurush niyitingiz bolsa, Uyghurlargha hoquq bérishingiz kérek. Ulargha heqiqiy aptonomiye bérip, öz-özini idare qilishigha yol qoyushingiz lazim. Mana bu mesilini hel qilishning tedbiri".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet