Xitay hökümiti az tughqanlarni mukapatlash arqiliq pilanliq tughut siyasitini ilgiriletmekchi

Xitay hökümiti " az tughup téz béyish" siyasitini yenimu ilgiriligen halda yürgüzüsh meqsitide, pilanliq tughutni yolgha qoyghan a'ililerge bérilidighan ayliq mukapat sommisi60 yüendin kam bolmasliqni békitken bolup, bu qarar 2009 - yili 1 - aydin bashlap resmiy yürgüzilidiken.
Muxbirimiz gülchéhre
2008.10.22
pilanliq-tughut-305.jpg Uyghur élidiki melum bir uyghur ayalning balisini quchiqida tutup olturghan süriti.
RFA Archive

Xitay da'iriliri bu arqiliq bolupmu, gherbiy rayonlardiki namrat déhqan a'ililirini az tughush we birnila tughushqa righbetlendürmekchi iken.

Köp tughqanni jazalash ornigha az tughqanni mukapatlash

Xitay hökümiti pilanliq tughut siyasitini dölet tüp siyasiti qilip békitip yürgüzüwatqinigha 30 yil boldi. Ilgiri xitay da'iriliri pilanliq tughut siyasitini yürgüzüshte,mezkur siyasitige xilap halda artuq perzent körgenlerni jerimane qoyush we bashqa yollar bilen jazalash yolini tutqan bolsa, yéqinqi yillardin buyan bu siyasitige özgirish kirgüzüp " az tughup téz béyish" dégen sho'ar astida pilanliq tughut siyasitini az tughqanlarni mukapatlash yoli arqiliq, namrat rayonlardiki puqralarni birdin artuq perzent körmeslikke righbetlendürüp kelmekte.

Xitay hökümiti bu xil az tughqanlarni mukapatlashni 2004 - yilidin bashlap resmiy yolgha qoyup, peqet birla perzentlik bolushqa kön'genlerge 3000 yüendin 5000 yüen'giche bir qétimliq mukapat tarqatqandin bashqa, 2006 - yilidin bashlap yene yézilarda bir perzentlik yaki ikki qiz perzentila bar bolghan ata ‏ - anilargha, 60 yashqa toshqandin bashlap her ayda her birige 50 yüendin pilanliq tughut mukapat puli tarqitishni yolgha qoyghan idi.

Xitay nopus we pilanliq tughut ministirliqining tor bétidin ashkarilinishiche, xitay pilanliq tughut komitéti kéler yilidin bashlap yeni 2009 - yili yanwardin bashlap bu xil ayda bérilidighan pilanliq tughut mukapat sommisini ayda 60 yüendin, yilda 720 yüendin töwen bolmasliqni békitken bolup, xitay maliye ministirliqi buning üchün kéler töt yilda töt milyard 500 ming yüen mexsus tür meblighi ajritidiken.

Asasiy tizginlesh nishani yenila jenubtiki üch wilayet, bir oblast

Xitay hökümitining pilanliq tughut siyasitige ajratqan bu zor meblighi asasen namrat yéza we gherbiy rayondiki nopusni kontrol qilishni kücheytishke qaritilghan bolup, Uyghur aptonom rayoni pilanliq tughut tor bétidin melum bolushiche,nöwette Uyghur élidiki her derijilik pilanliq tughut da'iriliri jaylarda bu xil mukapatlash arqiliq az tughushqa righbetlendürüsh siyasitini emeliyleshtürüsh herikitini bashliwetken.

Xitay hökümiti Uyghur élide pilanliq tughut siyasitini aktip yollar bilen yenimu téz yürgüzüsh üchün türlük wasitilerni qollinip keldi, jümlidin pilanliq tughut siyasitige emel qilghuchilarni "bir perzentlik bolush sherepnamisi", "pilanliq tughut sherepnamisi ", "pilanliq tughut qosh sherepnamisi" dégendek sherepler bilen mukapatlap Uyghurlarnimu birla perzentlik bolushqa köndürüsh usullirini qollandi.

Bultur 7 - ayda échilghan Uyghur aptonom rayoni pilanliq tughut xizmet yighinida wang léchu'en yenila Uyghur ili nopusini kontrol qilish, bolupmu jenubtiki üch wilayet, bir oblastining nopusining éshish sür'itini qattiq kontrol qilishni körsetkendin étibaren, qeshqer, xoten, aqsu hemde qizilsu din ibaret bu üch wilayet, bir oblastta pilanliq tughut siyasiti intayin aktip wasitiler bilen kücheytilgen.

Xitayning statistikisi buyiche bu üch wilayet, bir oblastining omumiy nopusi 5 milyon 923 ming bolup Uyghur éli omumiy nopusining %31.8 Ni igileydu, bu wilayetning beziliride Uyghur nopusi %90 tin ashidu. Xitay da'irilirining körsitishiche, bu jaylarning köpiyish nisbiti pilandin yuqiri, pütün Uyghur ili nopus köpiyish nisbitining %44  ni teshkil qilidiken.

Uyghur yézilirida tughut kontrol qilish wastiliri tereqqi qilduruldi

2007 - Yili xitay da'iriliri bu üch wilayet, bir oblasttiki pilanliq tughut xizmitining salmiqini kücheytkendin bashlap 300 mingdin artuq a'ile pilanliq tughut sheripige ériship mukapatlinip kéliwatqan iken.

Uyghur élidin igiligen uchurlargha qarighanda, nöwette xitay da'iriliri Uyghur élide az tughqanlarni yaki birla perzentlik bolghuchilarni mukapatlash, yalghuz perzentlerning oqush ishlirigha alahide ewzel shara'it yaritip bérip, ata ‏ - anisining turmush hem xizmet shara'itini yaxshilash, türlük imtiyaz ‏ - menpe'etlerdin behriman qilish bilen teng, pilanliq tughut xadimlirini köpeytish, pilanliq tughutqa xilapliq qilghanlarni pash qilghuchilarni mukapatlash, hem pilanliq tughut üsküne - eslihelirini tereqqiy qildurushqa mexsus meblegh salghan bolup, Uyghurlar zich olturaqlashqan yéza - kentlerde, pilanliq tughutqa xilap qilmishlarni derhal pash qilip bir terep qilish, yötkilishchan pilanliq tughut opératsiyexaniliri arqiliq déhqanlarni doxturxanigha aparmay turupmu tughut cheklesh opératsiyisi qilish qatarliq téz wastiliri bilen Uyghur élidiki yerlik milletlerning nopusini kontrol qilishni yenimu kücheymekte.

Uyghurlarning inkasliridin melumki, xitayning pilanliq tughut siyasitige emel qilghuchilar mukapatliniwatqan bir peytte mezkur siyasitige xilapliq qilghuchilar bolsa eksiche rohiy jehettin kemsitish, tenqid we iqtisadiy jehettin jerimanige uchrighandin bashqa, jismaniy jehettinmu mejburiy tughut cheklesh opératsiyiliri dawamida zor bedel tölewatqan bolup, pilanliq tughut siyasitige xilapliq qilghan ata ‏ - anilarning insan heqliri depsende bolghandin bashqa pilandin sirt tughulghan perzentlirimu nopussiz, oqushsiz qaldurulup nurghun réjim astida yashimaqta.

Uyghur éli ayallirining tughush nisbiti körinerlik töwenlidi

Qaysi jayda xitayning pilanliq tughut xizmiti yaxshi netije bergen bolsa, bu del shu jayda eksiche nopusning tebi'iy köpiyishining shunche zor tosalghugha uchrighanliqini körsitidu.

Uyghur ili pilanliq tughut komitétining statistika qilip körsitishiche, Uyghur élide pilanliq tughut siyasiti yürgüzülgendin buyan Uyghur ilidiki az sanliq millet ayallirining tughush nisbiti körinerlik töwenligen bolup,pilanliq tughut siyasiti yürgüzüshtin burunqi nopus köpiyish nisbiti buyiche ottura hésab bilen her bir ayal beshtin ‏ - altige qeder bala tughqan bolsa, 2004 - yiligha kelgende her anigha toghra kelgen bala 2 - 3 ke chüshüp qalghan. Démek bu ottura hésab bilen, Uyghur élide pilanliq tughut siyasiti yürgüzülgendin kéyin her ayalning üch balini az tughqanliqini körsitidu.

Nöwette xitay hökümiti Uyghur ili ayallirining tughush nisbitini kémeytish, tughush yéshini kéchiktürüsh we bu arqiliq nopusning köpiyishini kontrol qilish üchün " kéchikip toy qilish, kéchikip perzent körüsh, birla perzentlik bolush " ni ishqa ashurushqa heriket qilmaqta.



Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.