Uyghur milliy ma'aripida ma'aripning xitaychilishishigha egiship shekilwazliq haletliri peyda bolmaqta


2007.02.22

qosh-til-xoten-mektep.jpg
2006 – Yili 13- öktebir küni xotendiki bir qosh tilliq mekteptiki oqughuchilar mektep meydanida. Gerche aptonomiye qanunida Uyghur tili Uyghur élidiki ikki hökümet tilining biri, dep belgilen'gen bolsimu, xitay da'iriliri özliri chiqarghan qanun'gha ri'aye qilmay, "qosh til" siyasiti arqiliq Uyghur tilining istimaldiki ornini yoqatmaqta. AFP

Xitay hökümitining Uyghur milliy ma'aripini xitaychilashturush qedimining tézlishishige egiship, 2000 - yilidin bashlap xitay ölkiliride shinjang toluq ottura sinipliri namida az sanliq millet balilirini pütünley xitayche oqutidighan siniplar meydan'gha keldi. Uning keynidin yene, Uyghur aptonom rayoni da'iriliri shinjang toluq ottura siniplirining endizisi boyiche -2004 yili Uyghur éli ichidiki sekkiz sheherde yene xitayche oqutulidighan toluqsiz ottura siniplirini qurdi. Yéqinda yene, xitay da'iriliri ma'aripni xitaychilashturush siyasitini yenimu kücheytip, Uyghur élidiki sekkiz sheherde shinjang ichidiki xitayche toluq ottura siniplirini tesis qilishni qarar qildi. Uyghur éli hem xitay ölkiliride échilghan bu xil xitayche oqutulidighan siniplargha yilda nechche ming Uyghur oqughuchiliri uzitilmaqta.

Gerche xitay da'iriliri shinjang siniplirini échish qosh tilliq ma'aripni yükseldürüp Uyghur élige téximu köp yaramliq ixtisas igilirini terbiyileshni meqset qilghan dep teshwiq qiliwatqan bolsimu, emma köp sandiki Uyghurlar bolupmu chet'ellerdiki Uyghur ziyaliyliri buni xitayning assimilyatsiye siyasitining bir wasitisi dep naraziliq bildürüp kelmekte.

"Shinjang sinipi" üchün mexsus terbiyilesh kursliri köpeymekte

Yéqindin buyan Uyghur ma'aripining xitaychilashturushi bilen Uyghur ma'aripida körülüwatqan bezi egeshme mesililer, ezeldin qosh tilliq ma'arip namidiki xitaychilashturush ma'aripining tesirliridin endishe qiliwatqan ziyalilar arisida yenimu ghulghula qozghimaqta.

Bezi Uyghur mulahize tor betliride bir qisim péshqedem ma'aripchi hemde ziyaliylarning élan qilghan mulahiziliridin melumki, gerche xitay ma'arip ministirliqi ötken yilila her qandaq nam bilen nuqtiliq sinip, tejribe siniplirini échish, oqughuchilarni netijisige qarap derijige ayrish dégenlerge yol qoyulmaydighanliqini ma'arip qanunigha kirgüzgen bolsimu, emma xitay hökümitining shinjang siniplirini échishi bilen bezi asasiy qatlam yeni Uyghur élining melum yéza‏- kentlerdiki bashlan'ghuch hemde toluqsiz ottura mekteplerde "shinjang sinipigha ötküzülidighan balilar sinipi", " xitaychida yaxshi oqughuchilar sinipi" dégen'ge oxshash namlarda alahide siniplarni qurup oqughuchilarni ayrip oqutidighan haletler yenila ewj almaqta iken.

Buning bilen mekteplerde bu xil siniplargha tallan'ghan on, yigirme pirsent bala oqutquchi hem mektep mudirlirining alahide köngül bölüshige ériship, adettiki siniplarda oquwatqan asasliq sandiki balilar bolsa rohiy zerbige uchrap, ularda derske qiziqmasliq, ishenchisini yoqitish, chüshkünlishish hetta uningdin éghir pisxikiliq haletler hem selbiy netijiler körülmekte iken.

Uyghur ziyaliylirining qarashliri

Ewlad terbiyilesh wezipisini üstige alghan bezi ma'arip orunliri hem ma'aripchilarning, peqet balilarni köprek mushundaq shinjang siniplirigha ötküzüp mukapat élishni, wezipini toshquzushnila oylap, heqiqiy ewlad terbiyilesh, oqughuchilarni merkez qilishni untup hetta ular arisida shallash élip bérishi bezi ata ‏- anilar hemde ziyaliylarda küchlük qarshi pikirlerni meydan'gha keltürmekte.

Uyghur milly ma'aripida körülüwatqan bundaq shekilwazliq mesililirining ewlad terbiyileshke körsitidighan küchlük selbiy tesirliri heqqide ilgiri Uyghur élida uzun yil oqutquchi bolghan, nöwette amérikida yashawatqan élshat ependi öz köz qarashlirini otturgha qoydi.

Dunya Uyghur qurultiyining mu'awin re'isi, izchil türde Uyghur milliy ma'aripi uchrawatqan mesililer heqqide mulahize yürgüzüp kéliwatqan kanadadiki Uyghur ziyaliysi memet toxti ependi, oqughuchilarning kichikidinla shallinishqa uchrishidek mesilining seweb, netijisi heqqide mulahizisini otturigha qoydi. (Gülchéhre)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.