Хитайда әрздарлар әмгәк билән өзгәртиш түзүмини бикар қилишни тәләп қилди

"Әмгәк билән өзгәртиш" илгири сотсиялистик түзүмдики дөләтләрдә қоллинилған түзүм болуп, шәрқий явропада сотсиялизм түзүми ағдурулғандин буян, һазир пәқәт хитай, шималий корейә қатарлиқ аз бир қисим дөләтләрдә йүргүзүлүп келиватмақта.
Мухбиримиз миһрибан
2010.02.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Wu-xongda-ependi-lawgey-305.jpg Америкидики "җуңго лавгәй фонди җәмийити" ниң мәсули харрий ву йаки ву хоңда әпәнди музей ечилиш мурасимида.
RFA Photo

Сотниң һөкүмисизла һәр қайси йәрлик сақчи даирилири тәрипидин җинайәт гумандари сүпитидә тутуп турулған пуқраларни, мәҗбурий әмгәк билән өзгәртиш җазаси билән җазалайдиған бу түзүм, йолға қоюлғандин буян хәлқара инсан һәқлири тәшкилатлири тәрипидин " қанунсиз қилмиш" дәп әйиблинип келинмәктә иди.

"Әмгәк билән өзгәртиш түзүми" 1949 - йили хитайда коммунистик һакимийәт орнитилғандин башлапла йолға қоюлушқа башланған болуп, 2002 - йили 6 - айниң 1 - күнидин башлап қайта түзитиш киргүзүлүп, "җамаәт хәвпсизлик идарилириниң әмгәк билән өзгәртиш низамнамиси" сүпитидә һәр қайси йәрлик сақчи идарилиридә қоллинишқа башлиған иди. Хитайда пуқраларниң демократийә тәләп қилиш садалири күчәйгәндин буян хитай пуқралириму, һазирқи коммунист һөкүмәттин җинайәт гумандарлири дәп тутуп турулғанларни сот һөкүмисизла, " әмгәк билән өзгәртиш җазаси" беридиған бу түзүмни әмәлдин қалдурушни тәләп қилмақта.

Бүгүн америка авази радио истансисиниң хәвәр қилишичә, түнүгүн 18 - феврал күни шаңхәйдики 20 нәччә әрздар хитай хәлқ қурултийиға имзалиқ хәт йезип, хитайда йолға қоюлуп келиватқан "әмгәк билән өзгәртиш түзүми" ни бикар қилишни тәләп қилған. Имзалиқ хәт йоллиғучиларниң бири болған сүн гопиң әпәнди америка авази радио истансисиниң зияритини қобул қилғинида бу имзалиқ хәттә оттуриға қоюлған тәләпләр һәққидә тохтилип мундақ дегән.

"Биз түнүгүн имзалиқ хәтни хитай мәмликәтлик хәлқ қурултийиға заказ хәт қилип селивәттуқ, улар чағандин кейинла бу хәтни тапшурувалиду. Һазирчә бу хәттә биз оттуриға қойған тәләпләр тоғрилиқ хәлқ қурултийиниң бизгә җаваб қайтуридиған яки хетимизни җавабсиз қалдуридиғанлиқини билмәймиз. Һәқиқәтәнму әмгәк билән өзгәртиш түзүми арқилиқ бир адәмни кишилик әркинликидин мәһрум қилиш, һазирқи хитай һөкүмитиниң өзи бәлгилигән қанун түзүмгиму хилап, чүнки сотниң һөкүмисизла мәлум бир башлиқниң тәстиқи биләнла бир адәмни әмгәк билән өзгәртиш җазаси билән җазалаш һөкүмәтниң өзи чиқарған " дөләтни қанун арқилиқ идарә қилиш" дәйдиған бәлгилимисигә хилап бир қилмиш."

Хәвәрләрдин ашкарилинишичә, хитайдики бу хил әмгәк билән өзгәртиш түзүми пәқәт хитай өлкилиридила әмәс, уйғур елидиму охшашла мәвҗут, һәтта техиму рәһимсизлик билән иҗра қилинмақта икән. Америкида турушлуқ "әмгәк билән өзгәртиш фонди җәмийити" ниң башлиқи ву хуңда әпәнди уйғур елидики әмгәк билән өзгәртиш понкитлириниң зор көпчиликиниң асасән ишләпчиқириш қурулуш армийиси орунлашқан районларға җайлашқанлиқини баян қилди.

"Уйғур елидики әмгәк билән өзгәртиш түзүми өзигә хас бир қисим алаһидиликләргә игә. Уйғур елидә хитайниң һечқандақ җайида болмиған, һәтта тибәттиму йоқ болған аталмиш ишләпчиқириш қурулуш армийиси дегән бир тәшкилат бар. Улар уйғур елидики байлиқларни контрол қилип туруш билән бир вақитта, әмгәк билән өзгәртиш понкитлириниму контрол қилип турмақта. Уйғур елида мәвҗут болуп туруватқан ишләпчиқириш қурулуш армийиси коммунист хитайниң мәзкур райондики уйғурларни бастурудиған қорали болуп һесаблиниду. Ишләпчиқириш қурулуш армийисини бир чоң түрмә дәп қарисақму болиду. Һазир уйғур елидики ишләпчиқириш қурулуш армийисиниң контроллуқи астидики әмгәк билән өзгәртиш түрмилиридә уйғур мәһбусларниң саниму барғансери көпийиватқан болуп, буларниң көп сандикиси миллий бөлгүнчиләр болуп һесаблиниду. Демәк һазир бу әмгәк билән өзгәртиш түрмилири мәзкур җайдики уйғурларни бастурудиған бир сиясий қоралға айланмақта."

Бултур 5 - айда йәкәндә сақчиханида уруп өлтүрүветилгән мәмәт турсун ташниң қейинатиси тохти һошурму өзиниң күйоғли мәмәт турсун ташниң делосини адил бир тәрәп қилип беришни тәләп қилғини үчүн йәркән сақчи идариси тәрипидин тутуп турулуп 15 күнлүк әмгәк билән өзгәртишкә селинғанлиқини баян қилған иди.

Бүгүн америка уйғур җәмийитиниң муавин рәиси елшат әпәнди радиомиз уйғур бөлүминиң зияритини қобул қилип, өзиниң хитайниң "әмгәк билән өзгәртиш" түзүмигә болған қариши һәм уйғур елидә бу түзүмниң иҗра қилиниш әһвали һәққидики қаришини оттуриға қойди.

Елшат әпәнди йәнә, нурғунлиған хитай ширкәтлириниң әнә шундақ "әмгәк билән өзгәртиш орунлири" дики кишиләрни ишлитиш арқилиқ ишләнгән мәһсулатларни чәтәлләргә експорт қиливатқанлиқини, шуңа хитай мәһсулатлирини сетивалғучиларниң чоқум мәһсулат ишләнгән орунни обдан сүрүштүрүши керәкликини тәкитлиди.

Хитайдики "әмгәк билән өзгәртиш түзүми" хәлқара инсан һәқлири тәшкилатлири тәрипидин үзлүксиз тәнқидлинип келиниватқан болуп, хитай һөкүмитиниң җинайәтчиләрни һәтта техи җинайити бекитилмигән җинайәт гумандарлирини еғир әмгәккә селиш арқилиқ пуқраларниң кишилик әркинликини дәпсәндә қилидиған бу хил қилмиши ғәрб демократик әллириниң қаттиқ қаршилиқиға учрап келиватқан болуп, йеқинқи бир - нәччә йилдин буян ғәрбтики демократик дөләтләр хитайдики әмгәк билән өзгәртиш орунлирида ишләнгән мәһсулатларни байқут қиливатқанлиқи ахбарат хәвәрлиридә ашкариланмақта.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт