Türk axbaratlirida Uyghurlar heqqidiki xewerler köpeymekte

5-Iyul ürümchi weqesidin kéyin türk axbarat wasitiliri Uyghur diyarida meydan'gha kéliwatqan weqelerge keng keng-kölemde yer bérishke bashlidi.
Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2011-07-19
Share
xoten-weqesi-turkiye-metbuat-305.jpg Xotendiki saqchi ponkitigha hujum qilish weqesi türkiye "Hurriyet gézitining" 19 iyuldiki sanigha chiqirildi. 2011-Yili 19-iyul.
RFA/Erkin Tarim

7-Ayning 18-küni xoten sheher chuqurbazardiki saqchi ponkitigha hujum qilin'ghanliq heqqidiki xewerni tunji bolup türkiye dölet téléwiziyisi t r t türk qanili jiddiy xewer süpitide tarqatti. Uyghur aptonom rayonida saqchi ponkitigha hujum qildi témisida bérilgen xewerni, türkiye radi'o, téléwiziye idarisining béyjingdiki muxbiri ediz tyanshan ependi xewer qildi. U béyjingdin bergen xewiride, xotende bolghan weqe heqqide qisqiche melumat bergendin kéyin, 5-iyul weqesidin kéyin Uyghur aptonom rayonidiki bésimning kücheygenlikini tekitlep sözini axirlashturdi. Türkiyidiki chong-kichik pütün gézitler 7-ayning 19-künidiki sanida bu xewerge yer berdi. Türkiyining eng chong gézitliridin höriyet, waqit, dunya bülteni, bügün, millet, yéngi shafaq qatarliq gézitler 7-ayning 18-küni xotende bolghan weqeni her xil témilarda élan qildi. Höriyet géziti xotende bolghan weqeni "Sherqiy türkistanda yene qan aqti" mawzusida élan qildi. Xewerde mundaq yézilghan:
"Xitayning gherbiy shimalidiki sherqiy türkistanda kündin-kün'ge küchiyiwatqan ziddiyet tünügün toqunushqa aylandi. Weqeni körgenlerning éytishiche, xoten shehiridiki qozghilangchilar bir saqchi ponkitigha ot qoyuwétip saqchilarni görühge alghan. Bu toqunushta 2 saqchi 2 qoghdighuchi bolup jem'iy 4 kishi öltürülgen. Kéyin saqchilar görühge élin'ghan saqchilarni qutuldurghan bolsimu, köp sanda yaridar doxturxanigha élip kétilgen."

Xewerde yene kishilerning ölgenlerning sanining köpiyip kétishidin ensirewatqanliqini, xitay hökümitining bésim siyasitini yéngidin kücheytiwatqanliqini, xitay hökümitining bu qozghilangchilarni bölgünchi, musteqilchiler bilen alaqisi bar dep eyiblewatqanliqini yazghan. Xewerning axirida ürümchi weqeside 200 Uyghurning öltürülgenliki xatirilitilgen shundaqla xewerde Uyghur diyarining nopus qurulmisi heqqidimu melumat bérilgen.

Dunya bülteni gézitide "Xitay yene qirghinchiliq bashlatti: 20 Uyghur öldi" mawzusi bilen élan qilghan xewerde aldi bilen xotende bolghan weqe heqqide tepsiliy melumat bergen. Xewerde dunya Uyghur qurultiyining bu heqte bergen bayanatigha yer bérilip mundaq dep yézilghan:
"Dunya Uyghur qurultiyi gérmaniyidin bergen bayanatigha qarighanda, xitay saqchiliri 14 Uyghurni urup, 6 Uyghurni étip öltürgen. Tinchliq yoli bilen namayish qilishqa kelgen 70 etrapida Uyghur tutup kétilgen."

Dunya bülteni namliq gézitte élan qilin'ghan "Xitay yene qirghinchiliq qilishqa bashlidi: 20 Uyghur öldi" mawzuluq xewerde, xitay uchur axbarat ishxanisining mudiri wu xépingning bayanatigha yer bérilgen. U bu hujumni qilghanlarning térrorchi ikenlikini ilgiri sürgen. Xewerde yene Uyghur aptonom rayoni partkom teshwiqat mes'uli yang gochyangning xotende meydan'gha kelgen weqe heqqidiki bayanatighimu yer bérilgen, u bir guruh térrorchining saqchi ponkitigha hujum qilghanliqini, bu hujumning uzundin béri pilanlan'ghan bir hujum ikenlikini ilgiri sürgenlikini yazghan.

Türkiyidiki eng chong xewer agéntliqliridin anatoliye xewer agéntliqi bilen ixlas xewer agéntliqimu xotende yüz bergen weqeni "Sherqiy türkistanda saqchi ponkitigha hujum élip bérildi " dégen témida élan qildi.

uyghur-xitay-inaq-turkiye-geziti-385.jpg
Sabah gézitide élan qilin'ghan "Zamaniwi yipek yoli istanbul-ürümchi" mawzuluq sayahet xatiriside Uyghur kiyimi kiygen xitay balilarning Uyghur balilar bilen qol tutushup turghan resim arqiliq Uyghur rayonida her millet xelqining inaq yashawatqanliqini tekitligenliki oqurmenlerning naraziliqini qozghighan.
RFA/Erkin Tarim

Yuqirida biz dep ötken xewerlerdin bashqa bügündin bashlap sabah gézitide "Zamaniwi yipek yoli istanbul-ürümchi" mawzuluq sayahet xatirisi élan qilinishqa bashlidi. Bu maqalini zhurnalist gül kireklo xanim ürümchi, turpan, korla, qeshqer, shixenze, börtala we ghulja qatarliq yerlerni ziyaret qilip qaytqandin kéyin yézip élan qiliwatqan bolup, maqalide Uyghur aptonom rayonini uchqandek tereqqiy qiliwatqan, her millet xelqi bext-sa'adet ichide yashawatqan bir zémin dep teswirligen.

Muxbir ürümchide aptonom rayonluq hökümetning tashqi munasiwetler ishxanisining mudiri xu xenmin we mudir mu'awini gheyret saliyifler bilen söhbet ötküzgen. Ular muxbirgha merkizi hökümetning shinjangning tereqqiyatigha qattiq ehmiyet bériwatqanliqini ötken yili 11 milyard yüen pul bergenlikini, burun Uyghurlarning bek namrat yéza turmushi yashighanliqini, bügünki künde Uyghurlarning turmush sewiyisining bekla yuqiri kötürülüp ketkenlikini dégen.

Zhurnalist gül kireklo xanim, türkiyide élan qiliniwatqan köpligen maqalide déyiliwatqanlarning eksiche, Uyghur rayonida diniy erkinlikning barliqini yazidu. U islam institutining imami abdureqiptin diniy erkinlikinglar barmu dep sorighinida u mundaq dep jawab béridu:
"Hemmimiz bek rahet yashawatimiz. Ibaditimizni erkin halda qilalaymiz. Xitay asasiy qanunida diniy erkinlik bar. Merkizi hökümet bilen rayonluq hökümet bizge alahide köngül bölidu. Hetta 2001-yilidin béri misirgha 30 oqughuchi ewetip oquttuq. 10 Mingdin köp musulman se'udi erebistan'gha bérip haji bolup keldi. Hetta imamlirimiz xelq qurultiyigha wekil bolup saylandi."

Sabah gézitide élan qilin'ghan "Zamaniwi yipek yoli istanbul-ürümchi" mawzuluq sayahet xatiriside, xitay balilargha Uyghur kiyimi kiydürüp Uyghur balilar bilen qol qol tutup resim chüshürüp Uyghur rayonida her millet xelqining inaq yashawatqanliqini tekitligen.

Bu maqale élan qilin'ghandin kéyin köp sanda Uyghur sabah gézitige téléfon qilip naraziliq bildürüshmekte.

5-Iyul ürümchi weqesidin kéyin xitay hökümiti köp sanda türk zhurnalistlarni Uyghur diyarigha teklip qilip, bu xil ziyaret xatirilirini yazdurmaqta.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet