Awstraliye özining xitay xu'awéy shirkitige cheklime qoyghanliqini aqlidi

Awstraliye hökümiti xu'awéy téxnologiye cheklik shirkitining awstraliye yuqiri sür'etlik tor qurulushigha höddiger bolup qatniship, soda toxtamnamisige érishishige cheklime qoyghan.
Muxbirimiz erkin
2012-03-29
Élxet
Pikir
Share
Print
Xu'awéy téxnologiye cheklik shirkiti nenjing shöbisi. 2011-Yili 5-séntebir, nenjing.
Xu'awéy téxnologiye cheklik shirkiti nenjing shöbisi. 2011-Yili 5-séntebir, nenjing.
Imaginechina

Awstraliye-xitay munasiwetliri yéqindin béri yene yiriklishishke bashlidi. Bu 2009-yili awstraliye Uyghur rehbiri rabiye qadir xanimning awstraliyini ziyaret qilishigha yol qoyup yirikliship ketkendin kéyin eslige kélishke bashlighandin buyan yüz bergen ikki dölet munasiwitidiki yene bir yirikchiliktur. Biraq bu qétimqi yirikchilikni awstraliyining xitay xu'awéy shirkitige cheklime qoyushi keltürüp chiqarghan. Analizchilar awstraliyining bu qararni chiqirishigha uning bixeterlik jehettiki endishisi seweb bolghanliqini bildürmekte.

Xitay xu'awéy téxnologiye cheklik shirkiti éléktronluq alaqe eswablar mulazimiti bilen shughullinidighan dunyadiki eng chong uchur shirketlirining biridur. Awstraliye hökümiti yéqinda mezkur shirketning awstraliye yuqiri sür'etlik tor qurulushigha höddiger bolup qatniship, soda toxtamnamisige érishishige cheklime qoyghan idi.

Awstraliye, xu'awéy shirkitining xitay dölet bixeterlik, herbiy terep we xitay torbuzarlirining chet'el hökümet tor béketlirige hujum qilish herikiti bilen alaqisi barliqi heqqidiki pikirlerni közde tutup, bu shirketning 38 milyard dollarliq tor qurulushining höddigerlik toxtamigha érishishini cheklep, xitayning naraziliqini qozghighan idi.

Awstraliye bash ministiri juliye gillard xanim peyshenbe küni kanbérra hökümitining mezkur qararini aqlap, buning héchqandaq bir xelq'ara soda kélishim we xitay bilen imzalan'ghan toxtamgha xilap emeslikini bildürgen bolsimu, biraq bu qarar xu'awéy shirkitini awstraliye yuqiri sür'etlik tor qurulushigha qatnashturulsa, uning awstraliye soda, herbiy mexpiyetlikini oghrilap, awstraliye dölet bixeterlikige xewp yetküzüsh éhtimalliqini közde tutup chiqirilghanliqi sir emes. Bash ministir gillard xanim aldinqi küni bu nuqtini mu'eyyenleshtürüp, uning bixeterlikni közde tutup chiqirilghanliqini bildürgen. Biraq u charshenbe küni muxbirlargha élan qilghan bayanatida bu qararning "Zadi qandaq konkrét bixeterlik mesilisi közde tutulup chiqirilghanliqi" gha izahat bermeydighanliqini tekitligen.

Bezi analizchilarning ilgiri sürüshiche, gerche xitay awstraliyining eng yéqin soda shériki bolsimu, biraq uning xu'awéy mesilisidiki qarari xitaygha qattiq guman bilen qaraydighanliqini bir ipadisidur. Amérikida yashaydighan Uyghur weziyet analizchiliridin shixenze uniwérsitétining sabiq siyasiy penler léktori élshat hesen ependi, xitaydek démokratiyini ret qiliwatqan chong döletning yéqinqi yillardin buyan küchiyishke bashlighan asiya-tinch okyan rayonidiki pa'aliyiti awstraliye qatarliq döletlerni bi'aram qilip, ulardiki gumanni kücheytiwatqanliqini bildürdi.

Gillard xanim charshenbe küni muxbirlargha qilghan sözide eskertip, awstraliyining kélechektiki halqiliq asasiy qurulushlirining bir parchisi bolghan mezkur qurulush türi heqqidiki qarari "Toghra meslihet, toghra qanallar we toghra seweb asasida chiqirilghan" liqini tekitligen.

En'gliye "Pul-mu'amile géziti"ning aldinqi küni élan qilghan bu heqtiki bir xewiride, mezkur qarar awstraliye istixbarat da'irilirining pikrini asas qilip chiqirilghanliqi, ular bu shirketning xitay torbuzarliri bilen alaqisi barliqidin guman qilidighanliqi ilgiri sürülgen idi.

Xu'awéy shirkiti xitay azadliq armiyisining dem élishqa chiqqan bir herbiy inzhénéri teripidin qurulghan bir karxana. Bu shirketning xitay dölet bixeterlik organliri we herbiy da'iriliri bilen alaqisi barliqi ilgiri amérika dölet mejlis ezaliri we dölet mudapi'e ministirliqi emeldarliri teripidinmu otturigha qoyulup, uning amérikida soda höddigerlik toxtamigha érishishini cheklesh, chünki uning dölet bixeterlikige tehdit peyda qilidighanliqi ilgiri sürülgen idi.

Gerche xu'awéy shirkiti özining xitay dölet bixeterlik organliri we herbiy da'iriliri bilen alaqisi barliqi, ularning xitay tor betlirini nazaret qilishigha hemkarlishidighanliqini ret qilghan bolsimu, biraq bu bashqilarning gumanini peseytelmigen. Élshat hesen ependi, bu shirket özining hökümet bilen bolghan munasiwitini üzmey turup ishenchige érishelmeydighanliqini bildürdi.

Biraq awstraliye hökümitining qarari xitayning naraziliqini qozghighan bolup, ular awstraliyini "Awstraliyining herikiti xitay shirketlirini kemsitkenlik" dep tenqid qilghan. Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi xong léy charshenbe küni mezkur mesilige inkas qayturup: biz awstraliye alaqidar organlirining bixeterlik namida awstraliyidiki xitay shirketlirige bir tereplimilik qarimasliqini we tosalghuluq qilmasliqini, ulargha kemsitishtin xaliy, erkin we adil bazar muhiti yaritip bérishini ümid qilimiz, dégen.

Xitay awstraliyining tömür qatarliq yer asti kan bayliqigha meblegh sélip, awstraliyini zor iqtisad menpe'etke ige qilghan bolsimu, xitayning asiya-tinch okyan rayonidiki herbiy herikiti awstraliyini izchil bi'aram qilip, uning amérika bilen herbiy ittipaqini kücheytishige türtke bolghan.

Ikki dölet ötken yili 9-ayda tor bixeterlikini öz ichige alghan türlük sahelerdiki ortaq mudapi'e hemkarliq pilanini élan qilghan. Bu amérikining shimaliy atlantik ehti teshkilatigha eza bolmighan bir dölet bilen tunji qétim bu xil ortaq mudapi'e hemkarliq pilani tüzüshi idi.

Biraq awstraliye bash ministiri gillard, charshenbe küni qilghan sözide xitaygha teselli bérip, awstraliye hökümitining xu'awéy mesilisidiki qararini dep, awstraliye bilen xitay omumi munasiwiti tesirge uchrimasliqi kéreklikini tekitligen. U: bir mesilidiki köz qarash perqini dep, munasiwitimizning her qaysi sahelirige tesir yetküzüsh zor xataliqtur, dégen.

Toluq bet