Ясукуни қәбристанлиқи япон милләтчиликиниң бәлгисиму яки тарихму?

• 
  2006-08-14

• Мухбиримиз вәлиниң бу һәқтики мәлумати
• Download story audio

Б б с ниң хәвәр қилишичә, иккинҗи дуня уруши аяғлашқанлиқиниң хатирә күни болған 8 ‏- айниң 15 ‏- күни хитай вә корийә үчүн ейтқанда техиму көп әһмийәткә бир күн. Бу дөләтләр мушу күндә японийиниң мустәмликичиликтн қутулуп өз дөлитиниң мустәқиллиқини әслигә кәлтүргән иди.

ясукуни қәбристанлиқини зиярәт қилиңшқа қаршилиқлар

Буйил иккинҗи дуня уруши аяғлашқанлиқиниң хатирә күни болған мушу күнниң һарписида хитай, корийә, тәйвән вә хоңкоңлуқларда йәнә, японийиниң баш министири җуниширо койзуми әпәндини "ясукуни қәбристанлиқини зиярәт қилиду " дәп наразилиқ билдүридиған һәрикәтләр йүз бәрди. Җәнубий корийиниң ташқи ишлар тармақлири койзумини алдин агаһландурди, тәйвәндики гоминдаң партийисиму койзумиға алдин ала наразилиқ билдүрди. Хоңкоңлиқлар японға қарши һесият ипадиләш үчүн шәрқий җәнубий асиялиқлардин пайдилинип сәнкаку арилиға беришқа тәйярланди. Әмма өзиниң йәрлик әнәнивий кийимлири кейип һәрикәт қилған тәйвәнликләрни бир қисим корийиликләр қоллиған иди, шуңлашқа тәйвәнниң вә җәнуби корийиниң учур тармақлири бу мәсилигә кәлгәндә бир аз теңирқап қалди. Хитай һөкүмити болса "шинхуа агентлиқи" арқилиқ "җуниширо койзуми ясукуни қәбристанлиқини зиярәт қилиду" дәп хәвәр тарқитип, бу арқилиқ японға қарши хитай милләтчиликини қозғашқа тиришти.

японийидики рай синаш

японларниң хитайға болған райини синашни 1988 ‏- йилидин башлап давамлаштуруп келиватқан "асаши шинбун" гезитиниң хәвәр қилишичә, йеқинқи бир нәччә күн ичидә 1867 нәпәр япон пуқраси даирисидә елип берилған рай синашниң нәтиҗисигә қариғанда, 65% адәм хитайларға ишинишкә болмайду, дәп қарайдикән; 29% адәм хитайларға ишинишкә болиду дәп қарайдикән; 5% адәм һазирчә ениқ бирнемә дейиш қейин дәп қарайдикән. 66% Адәм һазир япон-хитай мунасивити бәк начар , дәп қарайдикән; 50% адәмдә хитайниң қалдурған тәсири яхши әмәс икән; 27 % адәм һазирқи япон-хитай мунасивити яман әмәс, әмма җуниширо койзуминиң ясукуни қәбристанлиқини зиярәт қилиши хитай, тәйвән, хоңкоңларда японға қарши бирликсәп түзүлүшигә сәвәбчи болмаслиқи керәк дәп қарайдикән.

Франсийә агентлиқиниң 8 ‏- айниң 14 ‏- күни токйодин хәвәр қилишичә, японийиниң баш министири җуниширо койзуминиң һәр йили ясукуни қәбристанлиқини зиярәт қилип туруши әтраптики хошна дөләтләрниң җиддий қаршилиқини қозғап кәлмәктә. 8 ‏- Айниң 15 ‏- күни иккинҗи дуня урушида японийә тәслим болған күн. Бу хатирә күнниң һарписида йәнә хитай, корийә, тәйвән, хоңкоңларда җуниширо койзумини "ясукуни қәбристанлиқини зиярәт қилип, униңдики уруш җинайәтчилириниң роһини чақириду" дәп җиддий қаршилиқ ипадиләйдиған һәрикәтләр йүз бәрди.

японийиликләр "ясукуни қәбристанлиқи" ни һечқачан "уруш җинайәтчилири қәбристанлиқи" дәп қариған әмәс

Хәвәрдә баян қилинишичә, японийиниң токйо шәһиридики ясукуни қәбристанлиқи, әмәлийәттә япон милләтчиликиниң бәлгиси әмәс, бәлки бу бир тарих. ясукуни қәбристанлиқи 1869 ‏- йили бина қилинған. Шуниңдин башлап у японийидә бирхил диний түс алған һалда мәвҗут. японийиниң баш министирлири ясукуни қәбристанлиқини америкиниң асасий қануниға 1947 ‏- йили қошулған мунасивәтлик маддиларға асасән зиярәт қилип келиватиду. Һазирға қәдәр бу қәбристанлиқни зиярәт қилған японийә баш министирлириниң сани 12 нәпәр гә йәтти.

Хәвәрдә баян қилинишичә, японийиниң токйо шәһиридики "ясукуни қәбристанлиқи" ни японлар һечқачан "уруш җинайәтчилири қәбристанлиқи" дегән мәнидә чүшәнмәйду, бәлки уни "қәһриманларниң роһи тинч туридиған җай" дәп чүшиниду. япончә "ясукуни җинҗа" дегән сөзниң луғәт мәнисиму пәқәт японийә үчүн уруш қилған җәңчиләрниң роһи туриватқан тинч җай дегәндин ибарәт. 2004 ‏- Йили 10 ‏- айда тизимлап чиққан санға асасланғанда, бу қәбристанлиққа дәпнә қилинған җәңчи сани 2 милйон 466 миң 532. Буниң һәммиси япон әмәс, буниң ичидә японийә үчүн уруш қилип һаятидин айрилған 28 миң тәйвәнлик вә 21 миң корийилик бар. Йәнә шунисиму ениқки, бу қәбристанлиқтики әрваһларниң һәммиси вәтән қәһриманлири әмәс. 2 ‏- Дуня уруши сот мәһкимисиниң 1978 ‏- йили һөкүм чиқиришичә, буниң ичидә 1068 нәпәр уруш җинайәтчиси бар. Буниң 14и худди америкиниң һунунулудики перл харбор портиға уштумтут һуҗум қилған генерал хедики тоҗо дәк 1 ‏- дәриҗилик уруш җинайәтчиси. Әмма омуми санға қариғинимизда, униң мутләқ көп санлиқи пүтүнләй вәтән қәһриманлири, уруш җинайәтчилириниң сани наһайити аз. японийиниң баш министири җуниширо койзуми әпәндиниң ейтишичә, у ясукуни қәбристанлиқиға уруш җинайәтчилирини йоқлаш үчүн әмәс, бәлки японийә үчүн һаятини қурбан қилған қәһриманларниң роһиға дуа қилиш үчүн бариду. (Вәли)