Ху җинтавниң африқа зиярити вә африқидики "йеңи мустәмликичилик" сиясити


2007.01.25

xitay-afriqa-200.jpg
Хитай дөләт рәиси ху җинтав 2006 – йили 26 – април күни нигерийә президенти Olusegun Obasanjo билән көрүшмәктә. Хитайниң енергийигә болған еһтияҗи үчүн ху җинтав африқидики нефит ишләпчиқиридиған әң чоң дөләт ногирийигә барған иди. AFP

Хитай дөләт рәиси ху җинтав - 30 январдин 10 - февралғичә африқидики 8 дөләттә елип баридиған рәсмий зиярити, хитайниң африқа сиясити хәлқара җәмийәттә гуман қозғаватқан шундақла африқа әллири билән болған мунасивитини " истратегийилик шериклик" мунасивәт, дәп елан қилған хитай, африқида "йеңи мустәмликичилик" сиясәт йүргүзмәктә, дәп әйиблиниватқан бир мәзгилгә тоғра кәлди.

Ғәрб әллириниң әйиблиши вә хитайниң инкаси

Африқа әллиридики кишилик һоқуқи дәпсәндичилики хәлқара кишилик һоқуқи тәшкилатлириниң хитай - африқа мунасивәтлиридә диққитини қозғаватқан мәсилиләрниң биридур. Кишилик һоқуқ тәшкилатлири вә ғәрб әллири хитайни африқиниң кан вә нефит байлиқини көздә тутуп, бу қитәдики кишилик һоқуқи зиянкәшликигә көз юмиватиду, дәп әйиблимәктә.

Ху җинтавниң 30 январ күни башлинидиған бу қетимқи сәпиридә африқидики камирон, судан, намибийә, замбийә, либерийә, җәнубий африқа, мозамбек вә сейшилларни зиярәт пилани хәлқара җәмийәтниң диққити хитайниң дарфур мәсилисидики сиясити, африқида тоқунуш боливатқан дөләтләрдики тәрәпләрни қорал - ярақлар билән тәминләш, хитай ширкәтлириниң африқа дөләтлиридики ишчилар һоқуқини дәпсәндә қилиш һәрикити қатарлиқ мәсилиләргә буралди. Лекин бейҗиң һөкүмити хитай-африқа мунасивәтлириниң " тәң, баравәрлик" вә "өз ара мәнпәәт йәткүзүш" асасида елип бериливатқанлиқини, ғәрб әллири вә кишилик һоқуқи тәшкилатлириниң әйиблишини болса " дурус нийәтлик әмәс, " дәп рәт қилмақта.

Хитайниң ярдәмчи ташқи ишлар министири җәй җүн, чаршәнбә күни бейҗиңда мухбирларға ху җинтавниң африқа зияритидики асаси күнтәртипи сода - иқтисади мәсилиләргә четилидиғанлиқини, болупму африқа әллиригә "ярдәм бериш, мәбләғ селиш, қутқузуш вә қәрзини көтүрүветиш" кә четилидиғанлиқини билдүрди. Җәй җүн, ху җинтавниң судан зияритидә хәлқара җәмийәт алаһидә диққәт қиливатқан мәсилиләрниң бири дарфурдики ирқий тоқунуш мәсилисини музакирә қилидиған яки қилмайдиғанлиқини сориған бир мухбирға, ху җинтавниң судан президенти әл - башир билән бу мәсилә үстидә пикир алмаштуридиғанлиқини билдүрди.

Хитай мәнпәәт үчүн кишилик һоқуқ дәпсәндичиликлиригә көз юмақта

Франсийә ахбарат агентлиқиниң әскәртишичә, хитай б д т хәвпсизлик кеңишигә даими әза дөләт, шуңа судан һөкүмити билән дарфур мәсилидики сөһбәтләрдә муһим рол ойниялайду. Лекин хәлқара җәмийәт хитайни дарфур мәсилисидә суданға йетәрлик бесим ишләтмәйла қалмай, бәлки судан һөкүмити билән нефит содиси елип бериватиду, дәп әйиблимәктә.

Хәвәрләргә қариғанда хәлқара җәмийәт ху җинтавниң африқа зияритини, болупму униң дарфур мәсилисидә судан һөкүмитигә бесим ишлитидиған яки ишләймәйдиғанлиқини күзәтмәктә икән. 2003 -Йили партлиған суданниң дарфур районидики ирқий тоқунушта һазирға қәдәр 180 миң адәм өлди, 2 милйон адәм өй макансиз қалди.

Хитай хәлқараниң өзидики мәсилиләргә арилишишидин әнсирәйду

Ғәрб мәтбуатлириниң анализ қилишичә, хитайниң африқиға йүрүш қилиш сиясити нефит қатарлиқ истратегийилик байлиқларға еришиш болуп, у йәрдики кишилик һоқуқи вә ички тоқунушларға көңүл бөлмәйду. Бәзи анализчилар хитайниңбу хил сияситини "йеңи мустәмликичилик" дәп әйиблимәктә.

Америкидики хитай анализчи лю шавбо әпәнди хитайниң африқа сияситини тәнқид қилғучиларниң биридур. У, "ху җинтавниң африқида йолға қоюватқан дипломатийиси бу йәрдики мустәбитләр билән барди - кәлди қилиштур. Әгәр бу йолға меңивәрсә, күнләрниң биридә мустәбитләр һамини йиқилиду. Андин кейин бу йәргә салған сансиз мәблиғи бир тийингә айлиниши мумкин.

Ху җинтав ойлишиватқан йәнә бир мәсилә у америка билән явропани чәклимәкчи. Африқа болса бир уруш мәйдани, ғәрб дипломатийә вә сияси җуғрапийисиниң асаси бәлвиғи, лекин җоңго бу йәрдә ғәрбкә қарши немигә таянмақчи ? " дәйду. Лекин бәзи анализчилар, хитайниң дарфур мәсилисидә судан һөкүмитигә йетәрлик бесим ишләтмәсликтики сәвәбләрниң бири өзидики миллий мәсилиләр, дәп қаримақта. Уларниң әскәртишичә, б д т дарфур мәсилисини бир тәрәп қилиш усули кәлгүсидә өзидики миллий мәсилиләргә, болупму тибәт вә уйғур мәсилисигә хәлқара җәмийәтниң арлишишини кәлтүрүп чиқиридиған үлгә яритиду, дәп әнсиригән болуши мумкин.

Хитай африқиға йеқинлишишидики сәвәбләр

Лекин америка ғәрб- шәрқ университетиниң профессори яң лиюй, хитайниң африқа сияситидә нефит, тәйвән қатарлиқ мәсилиләрни көздә тутиватқанлиқини билдүрди. У, "җоңгониң африқа билән болған мунасивитидә әң муһими енергийә мәсилиси. Иккинчи, җоңго йеңи баш көтүриватқан дөләт, у африқидики дөләтләр билән болған мунасивәткә сәл қаримайду. Үчүнчи, бу йәрдә тәйвән амили мәвҗут. Тәйвәнниң 24 дөләт билән дипломатик мунасивти бар. Буниң бәши африқида. Җоңго бу дөләтләрниң тәйвән билән дипломатик мунасивитини үзүшини үмид қилиду. Төтинчи. Җоңго африқа вә латин америкисидики дөләтләрни бирләштүрмәкчи вә дунядики 4 - күч болуп оттуриға чиқмақчи", дәп көрсәтти.

Хитай билән африқиниң 2005- йилдики сода һәҗими 40 милярд долларға йетип, алдинқи йилға қариғанда 35 % ашқан. Хәлқара пул фонди тәшкилатиниң әскәртишичә, судан хитайға експорт қилған товарларниң 99 % нефитни асас қилмақта шундақла ангола хитайға експиорт қилидиған бирдин -бир товар нефиттур. Бу арида анализчилар, африқини ноқул хам әшя мәнбәәси қилиш африқа әллириниң техиму намратлишишини кәлтүрүп чиқириду, дәп агаһландурмақта. (Әркин)

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.