Xu jintawning afriqa ziyariti we afriqidiki "yéngi mustemlikichilik" siyasiti


2007.01.25

xitay-afriqa-200.jpg
Xitay dölet re'isi xu jintaw 2006 – yili 26 – april küni nigériye prézidénti Olusegun Obasanjo bilen körüshmekte. Xitayning énérgiyige bolghan éhtiyaji üchün xu jintaw afriqidiki néfit ishlepchiqiridighan eng chong dölet nogiriyige barghan idi. AFP

Xitay dölet re'isi xu jintaw - 30 yanwardin 10 - féwralghiche afriqidiki 8 dölette élip baridighan resmiy ziyariti, xitayning afriqa siyasiti xelq'ara jem'iyette guman qozghawatqan shundaqla afriqa elliri bilen bolghan munasiwitini " istratégiyilik shériklik" munasiwet, dep élan qilghan xitay, afriqida "yéngi mustemlikichilik" siyaset yürgüzmekte, dep eyibliniwatqan bir mezgilge toghra keldi.

Gherb ellirining eyiblishi we xitayning inkasi

Afriqa elliridiki kishilik hoquqi depsendichiliki xelq'ara kishilik hoquqi teshkilatlirining xitay - afriqa munasiwetliride diqqitini qozghawatqan mesililerning biridur. Kishilik hoquq teshkilatliri we gherb elliri xitayni afriqining kan we néfit bayliqini közde tutup, bu qit'ediki kishilik hoquqi ziyankeshlikige köz yumiwatidu, dep eyiblimekte.

Xu jintawning 30 yanwar küni bashlinidighan bu qétimqi sepiride afriqidiki kamiron, sudan, namibiye, zambiye, libériye, jenubiy afriqa, mozambék we séyshillarni ziyaret pilani xelq'ara jem'iyetning diqqiti xitayning darfur mesilisidiki siyasiti, afriqida toqunush boliwatqan döletlerdiki tereplerni qoral - yaraqlar bilen teminlesh, xitay shirketlirining afriqa döletliridiki ishchilar hoquqini depsende qilish herikiti qatarliq mesililerge buraldi. Lékin béyjing hökümiti xitay-afriqa munasiwetlirining " teng, barawerlik" we "öz ara menpe'et yetküzüsh" asasida élip bériliwatqanliqini, gherb elliri we kishilik hoquqi teshkilatlirining eyiblishini bolsa " durus niyetlik emes, " dep ret qilmaqta.

Xitayning yardemchi tashqi ishlar ministiri jey jün, charshenbe küni béyjingda muxbirlargha xu jintawning afriqa ziyaritidiki asasi küntertipi soda - iqtisadi mesililerge chétilidighanliqini, bolupmu afriqa ellirige "yardem bérish, meblegh sélish, qutquzush we qerzini kötürüwétish" ke chétilidighanliqini bildürdi. Jey jün, xu jintawning sudan ziyaritide xelq'ara jem'iyet alahide diqqet qiliwatqan mesililerning biri darfurdiki irqiy toqunush mesilisini muzakire qilidighan yaki qilmaydighanliqini sorighan bir muxbirgha, xu jintawning sudan prézidénti el - bashir bilen bu mesile üstide pikir almashturidighanliqini bildürdi.

Xitay menpe'et üchün kishilik hoquq depsendichiliklirige köz yumaqta

Fransiye axbarat agéntliqining eskertishiche, xitay b d t xewpsizlik kéngishige da'imi eza dölet, shunga sudan hökümiti bilen darfur mesilidiki söhbetlerde muhim rol oyniyalaydu. Lékin xelq'ara jem'iyet xitayni darfur mesiliside sudan'gha yéterlik bésim ishletmeyla qalmay, belki sudan hökümiti bilen néfit sodisi élip bériwatidu, dep eyiblimekte.

Xewerlerge qarighanda xelq'ara jem'iyet xu jintawning afriqa ziyaritini, bolupmu uning darfur mesiliside sudan hökümitige bésim ishlitidighan yaki ishleymeydighanliqini küzetmekte iken. 2003 -Yili partlighan sudanning darfur rayonidiki irqiy toqunushta hazirgha qeder 180 ming adem öldi, 2 milyon adem öy makansiz qaldi.

Xitay xelq'araning özidiki mesililerge arilishishidin ensireydu

Gherb metbu'atlirining analiz qilishiche, xitayning afriqigha yürüsh qilish siyasiti néfit qatarliq istratégiyilik bayliqlargha érishish bolup, u yerdiki kishilik hoquqi we ichki toqunushlargha köngül bölmeydu. Bezi analizchilar xitayningbu xil siyasitini "yéngi mustemlikichilik" dep eyiblimekte.

Amérikidiki xitay analizchi lyu shawbo ependi xitayning afriqa siyasitini tenqid qilghuchilarning biridur. U, "xu jintawning afriqida yolgha qoyuwatqan diplomatiyisi bu yerdiki mustebitler bilen bardi - keldi qilishtur. Eger bu yolgha méngiwerse, künlerning biride mustebitler hamini yiqilidu. Andin kéyin bu yerge salghan sansiz meblighi bir tiyin'ge aylinishi mumkin.

Xu jintaw oylishiwatqan yene bir mesile u amérika bilen yawropani cheklimekchi. Afriqa bolsa bir urush meydani, gherb diplomatiye we siyasi jughrapiyisining asasi belwighi, lékin jonggo bu yerde gherbke qarshi némige tayanmaqchi ? " deydu. Lékin bezi analizchilar, xitayning darfur mesiliside sudan hökümitige yéterlik bésim ishletmesliktiki seweblerning biri özidiki milliy mesililer, dep qarimaqta. Ularning eskertishiche, b d t darfur mesilisini bir terep qilish usuli kelgüside özidiki milliy mesililerge, bolupmu tibet we Uyghur mesilisige xelq'ara jem'iyetning arlishishini keltürüp chiqiridighan ülge yaritidu, dep ensirigen bolushi mumkin.

Xitay afriqigha yéqinlishishidiki sewebler

Lékin amérika gherb- sherq uniwérsitétining proféssori yang liyuy, xitayning afriqa siyasitide néfit, teywen qatarliq mesililerni közde tutiwatqanliqini bildürdi. U, "jonggoning afriqa bilen bolghan munasiwitide eng muhimi énérgiye mesilisi. Ikkinchi, jonggo yéngi bash kötüriwatqan dölet, u afriqidiki döletler bilen bolghan munasiwetke sel qarimaydu. Üchünchi, bu yerde teywen amili mewjut. Teywenning 24 dölet bilen diplomatik munasiwti bar. Buning beshi afriqida. Jonggo bu döletlerning teywen bilen diplomatik munasiwitini üzüshini ümid qilidu. Tötinchi. Jonggo afriqa we latin amérikisidiki döletlerni birleshtürmekchi we dunyadiki 4 - küch bolup otturigha chiqmaqchi", dep körsetti.

Xitay bilen afriqining 2005- yildiki soda hejimi 40 milyard dollargha yétip, aldinqi yilgha qarighanda 35 % ashqan. Xelq'ara pul fondi teshkilatining eskertishiche, sudan xitaygha éksport qilghan towarlarning 99 % néfitni asas qilmaqta shundaqla an'gola xitaygha ékspi'ort qilidighan birdin -bir towar néfittur. Bu arida analizchilar, afriqini noqul xam eshya menbe'esi qilish afriqa ellirining téximu namratlishishini keltürüp chiqiridu, dep agahlandurmaqta. (Erkin)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.