“Yerlik xelq” mesilisi Uyghur dawasining muhim bir qismi bolmaqta

Birleshken döletler teshkilati 2007-yili “Yerlik xelqler hoquq bayannamisi” ni mexsus élan qilip, yerlik xelqlerning siyasiy, ijtima'iy, medeniy hoquqlirini kapaletke ige qilishni teshebbus qilghan.
Muxbirimiz irade
2012.07.24
alim-seyitof-BDT-soz-qilmaqta-305.jpg B d t kishilik hoquq kéngishining 4-nöwetlik az sanliq milletler munbiri yighinida alim séyitof ependi söz qildi. 2011-Yili 30-noyabir, shwétsariye.
RFA/Erkin Tarim

Gerche xitay hökümiti bu bayannamige qol qoyghan döletlerning biri bolsimu, emma öz döliti ichide yerlik xelqler barliqini étirap qilmighan. Chet'ellerde pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur teshkilatliri Uyghurlarning özliri yashap kelgen zéminning esli igiliri ikenlikini tonutush, Uyghurlarni b d t ning yerlik xelqler tizimlikige kirgüzüsh üchün bu jehette bir qatar pa'aliyetlerni qilghan. Ular Uyghurlar üchün yerlik xelq salahiyitining muhimliqini bildürmekte.

Birleshken döletler teshkilatining yerlik xelqler heqqidiki bayannamisi 2007-yili 13-séntebir küni nyuyorkta 114 döletning qoshulushi, 4 döletning ret qilishi we 11 döletning terepsizliki bilen qobul qilin'ghan. Yerlik xelqler mesilisi amérika, kanada, yéngi zéllandiye, awstraliyige oxshash nurghun chong döletlerdimu mewjut nazuk bir mesile bolghachqa, nurghun yillar yerlik xelqlerning heq-hoquqini tonup, uni kapaletke ige qilishta pikir birliki hasil qilinalmay kelgen. Emma xelq'aradiki mexsus yerlik xelqler mesilisi üstide xizmet qilip kelgen teshkilatlarning üzüldürmey élip barghan pa'aliyetliri netijiside b d t axiri “Yerlik xelqler hoquq bayannamisi” ni élan qilip, yerlik xelqlerning hoquqini tonughan. Bu jehettin élip éytqanda, mezkur bayannamining qobul qilinishi zor ehmiyetke ige bolup, yerlik xelqlerning hoquqini tonush dunyada adaletning turghuzulushidimu muhim rolgha ige.

Yerlik xelqler hoquq bayannamisige qarshi awaz bergen 4 dölet amérika, kanada, yéngi zéllandiye we awstraliyiler kéyin bu bayannamini qobul qilip, uninggha qol qoyghan we öz dölitidiki yerlik xelqlerning heq-hoquqlirini kapaletke ige qilishta bir qatar ilgirileshlerni hasil qilghan. Xitay xelq jumhuriyiti bu bayannamini aktipliq bilen qobul qilip, buninggha imza qoyghan dölet bolsimu, emma qiziqarliqi, xitay öz döliti teweside yerlik millet barliqini étirap qilmighan.

Amérika Uyghur birleshmisining re'isi alim séyitof ependi yuqirida tilgha alghan doklat, bu birleshme qarmiqidiki Uyghur kishilik hoquq programmisi teripidin teyyarlan'ghan bolup, 2009-yili 5-öktebir küni élan qilin'ghan. 62 Bettin terkib tapqan bu doklatta, xitay hökümiti teripidin shinjang Uyghur aptonom rayoni, emma Uyghurlar teripidin sherqiy türkistan dep atilip kéliwatqan bu zéminning esli igilirining Uyghurlar ikenliki tarixi pakitlar arqiliq otturigha qoyulghan. Doklatta xitay hökümitining bu zéminni bésiwalghan 60 yildin buyan özi qol qoyghan “Yerlik xelqler hoquqi xitabnamisi” gha xilap halda yerlik xelq Uyghurlarning heq-hoquqlirini depsende qiliwatqanliqi, ularni ijtima'iy, iqtisadiy we medeniy jem'iyettin chetke qéqip kelgenliki, xelq'ara organlarning choqum bu mesilige diqqet qilishi kérekliki otturigha qoyulghan. Alim séyitof ependining bildürüshiche, Uyghurlarning xelq'aradiki alaqidar teshkilatlar we birleshken döletler teshkilatining Uyghurlarni “Yerlik xelq” dep tonushi Uyghurlarning ijtima'iy, medeniy, iqtisadiy, muhit heqlirini kapaletke ige qilghandin sirt, xitay üstide xelq'ara bésim peyda qilishtimu zor ehmiyetke ige.

Xitayda 2010-yili élan qilin'ghan nopus statistikisigha qarighanda, xitayda az sanliq milletler dep atilip kéliwatqan 55 milletning omumiy nopusi 105 milyon 226 ming bolup, ular omumiy nopusining 47. 8 Pirsentini teshkil qilidu. Bu yerde diqqet qozghaydighan bir nuqta bolsa, xitayda aptonom rayon salahiyiti bérilgen Uyghur, tibet, mongghul qatarliq 5 millet rayonining yer kölimi pütün xitay yer kölimining 60 pirsentini teshkil qilidu. Xitay da'iriliri bu zéminning ezeldin béri xitayning zémini ikenlikini, milletlerning öz-ara inaq-ittipaq yashap kelgenlikini teshwiq qilsimu, emma xelq'ara kishilik hoquq organliri doklatlirida xitay hökümitining yuqiridiki milletler üstidin bésim siyasiti yürgüzüp, ularning kishilik hoquqini éghir depsende qiliwatqanliqini bildürmekte. Xitay hökümiti b d t diki salahiyitidin paydilinip, öz ichidiki yerlik xelq mesilisining tilgha élinishini chekleshke urunup kéliwatqan bolup, ular yerlik xelqler hoquq bayannamisining öz dölitining ehwaligha mas kelmeydighanliqini bildürmekte. Lékin mexsus yerlik xelqlerning adwokatliqini qilip kelgen “Yerlik xelqler qurultiyi” we “Yerlik xelqler mesililiri xizmet guruppisi” gha oxshash teshkilatlar oxshashla xitay az sanliq milletler dep atawatqan milletlerning weziyitige diqqet qilip kelmekte. Ular élan qilghan doklatlarda xitaydiki “Yerlik xelqler” mesilisi üstide toxtalghanda, Uyghurlar, tibetler we mongghullar we shundaqla jenubtiki bir qatar milletlerning ismini tilgha alghan. Bolupmu, ular xitay hökümitining Uyghur rayonida yürgüzüwatqan qosh til ma'aripining Uyghurlar üchün tehdit peyda qiliwatqanliqi üstide alahide toxtalghan. Alim séyitof ependi Uyghur teshkilatlirining herqaysi döletlerdiki yerlik xelqler teshkilatliri bilen hemkarliship kéliwatqanliqini bildürdi.

Yuqirida ismi tilgha élin'ghan teshkilatlar b d t da közitish we tewsiye qilish salahiyitige ige bolup, bu teshkilatlar bilen qoyuq munasiwet ornitish, aldi bilen yerlik xelq salahiyitige érishishning roli chong bolup, bu teshkilatlarning afriqa, asiya, jenubiy amérika we rusiye qatarliq döletlerde mexsus xizmet guruppiliri bar.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.