Kanadada "xitaydiki krizis we xitaydiki burulush" dégen témida yéghin ötküzüldi


2006-09-27
Share

Toronto uniwérsitétda toronto uniwérsitéttiki xitay tetqiqati jem'iyiti bilen kanadadiki xitay démokratliri jem'iyiti "xitaydiki krizis we xitaydiki burulush" dégen témida muhakime yighini ötküzüp, nöwette xitaydiki jiddi weziyetning yéngi purset ata qiliwatqanliqini muhakime qildi.

Xitaydiki burulushning démokratiye bilen ishqa ashidighanliqi, démokratiye, erkinlik we barawerlik bolghandila xitaydiki milletler duch kéliwatqan mesililer heqqide söhbet élip barghili we muzakire qilghili bolidighanliqi we xitaydiki diktorluq tüzülmining démokratiyilishish yolidiki eng chong tosalghu ikenliki otturigha qoyuldi.

Yighinda Uyghurlar mesilisimu noxtiliq muhakime qilinidighan mesililerning qatarigha kirgüzülgen bolup, Uyghurlar özlirining mesilisini chüshendürüsh pursitige érishti.

Yighinda birinchi bolup söz qilghan chet'eldiki démokratik jonggu frontining re'isi fey lyangyong xitay hökümranlirining nöwette nahayiti köp kriziske kéliwatqanliqini, bu krizislerning her birining adette démokratik jem'iyetke nisbeten bir hakimiyetning aghdurilishini keltürüp chiqiridighanliqini tekitlep mundaq dédi:

"Xitaydiki krizis we burulush emiliyette xitay kommunistlirining kirizisi hésablinidu. Xitay kommunistlirining krizisini melum menidin éytqanda xitaydiki burulush, dep qarashqimu bolidu. Xitaydiki ixtisadiy güllinishning arqisigha nahayiti köp xil kirizisi yoshurun'ghan bolup, ular siyasi krizis, ijtima'iy krizis, ixtisadiy kirizis, énérgiye kirizisi, exlaq we étiqat kirizisi qatarliqlardur. Xitay kommunistliri bir partiyilik tüzümde ching tutup, nazaretni qobul qilmighanliqi we emeldarlar öz chöntikinila oylighanliqi üchün xitay jem'iyitidiki chiriklik ewjige chiqip, tarixtiki herqandaq bir dewrni bésip chüshidighan weziyet shekillendi. Xitay körünüshte nahayiti mustehkem turghandek we gülliniwatqandek körün'gen bilen emiliyette intayin ajiz. Tuyuqsiz yüz bergen bir weqe bilen sabiq sowét ittipaqi we sherqi yawropa döletlirige oxshash ghulap chüshidu. "

Muhakime yighinida söz qilghan kanada Uyghur jem'iyitining re'isi memet toxti chet'ellerdiki xitay axbarat wastiliriningmu xitay hökümitining Uyghurlarni térrorchiliqta eyiblishige hemtawaq boluwatqanliqi we Uyghur mesilisining siyasi yol bilen hel qilinishi zörür bolghan mesile ikenlikini tekitlep mundaq dédi:

"Chet'ellerdiki xitay axbarat wastiliri xitay chong quruqluqidiki axbarat wastilirining tesirige uchrap kelmekte. Uyghurlar heqqide toxtalghanda xitay hökümitige qarashliq axbarat wastiliri chet'ellerde pa'aliyet élip bériwatqan Uyghur teshkilatlirini térrorchiliqta baghlawatidu. Bu ehwal chet'ellerdiki xitaylargha a'it axbarat wastiliridimu köplep körülüwatidu. Ularmu xitay kommunistlirining axbarat wastilirigha oxshap qéliwatidu sherqi türkistan teshkilatliri Uyghurlarning hoquqlirini qoghdashni meqset qilidu. Ularning térrorchiliq bilen héchqandaq alaqisi yoq. Bu xitay hökümitining qarilash siyasitidin bashqa nerse emes".

U sözide yene Uyghurlarni öz ichige alghan xitaydiki az sanliq milletler mesilisining peqet kompartiye aghdurulghandila andin hel bolidighanliqigha ishinidighanliqini eskertip mundaq dédi:

Uyghur mesilisi kishilik hoquq mesilisila bolupla qalmastin, u bir siyasi mesile. Xitay hökümiti Uyghurlargha diniy hoquq we kishilik hoquqlirini bergen teqdirdimu, Uyghur helqi özlirining kelgüsi teqdirini siyasi yol bilen hel qilishni oylaydu. Uyghurlarning mesilisi siyasi yol bilen hel qilinishi kérek. Méningche, xitayning kommunist diktator hakimiyitidin qutulghandila andin bu mesilini hel qilish mumkinchiliki tughulidu".

Yighinda söz qilghan kanadadiki teywenlikler jem'iyitining bayanatchisi lin jéngen teywende tinchliq yoli bilen élip bériliwatqan, prézidént chen shüybyenni aghdurush weqelirining démokratiyining belgisi ikenliki, eger xitayda buninggha oxshash weqeler yüz berse qoraliq wasitiler bilen qanliq basturidighanliqi we bir döletning hörmet- sheripi shu döletning chong, nopusining köpliki we bayliq menbelirining mol bolishi bilen emes, belki, u dölet xelqlirining démokratiye, erkinlik we teng-baraberliktin behrimen bolush bolmasliqi bilen bolidighanliqini eskertip mundaq dédi:

Xitay kommunistlirining kirizisi emiliyette xitay dölitining kirizisidur. Xitay kommunistliri aghdurilidighan bolsa, xitay dölitining tüzülmiside qalaymiqanchiliq kélip chiqidu. Iqtisad éghir ziyan körüdu. Chet'ellerdiki yaki memliket ichidiki ziyalilar, yéngi tüzülme we yéngi tüzümning lahiyisi üstide bash qaturishi kérek.. Nöwette weziyiti barghansiri jiddilishiwatqan xitay döliti yéngi bir démokratik tüzümge hamildar bolmaqta. Men Uyghurlar, tibetlikler we mongghullargha heqiqeten qayil. Ular méngiwatqan yol heqiqeten qiyin. Amma heqqaniy yol. Teywen xitayning bu qeder bésimigha duch kéliwatqan yerde ular uchrawatqan zulumlarni peqet teywen xelqila yaxshi hés qilalaydu. Shunga, teywen démokratiyini ilgiri sürüsh partiyisi hakimiyetni qolgha alghandin kéyin Uyghur wetini bilen tibetni xitayning siyasi xeritisidin chiqirip tashlap, tarixtiki xataliqqa xatime berdi.

Bu yighinda bir neper Uyghur, démokratik jonggu frontining re'isi fey lyangyongdin xitay kommunistlirining sherqi türkistan mesilisini siyasi yol bilen hel qilishni xalimasliqtin ibaret bir siyasi kirizisningmu mewjutliqi, chet'ellerdiki xitay démokratliri teshkilatlirining siyasi programmisida bu mesilini hel qilish planlirining bar-yoqliqini we xizmet jedwilide bu mesilining orun alghan - almighanliqini sorighanda fey lyangyong ependi xitay démokratlirining siyasi programmisida hazirche bu mesilining yoq ikenliki amma xitay démokratiye ötkendila bu mesilining hel bolidighanliqigha ishinidighanliqi we yawropa ittipaqi ülgisining eng yaxshi hel qilish yoli bolidighanliqigha ishinidighanlini sözlep ötti. (Kamil tursun)

Pikirler (0)

Barliq pikir - bayanlarni körüsh.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet