Uyghurlar néme sewebtin zeherlik chékimlik etkeschilikige kiriship qaldi?


2006.02.14
aids.jpg
Béyjingdiki yer asti poyiz istansisidiki eydiz heqqidiki teshwiqat taxtisi. 1-Dékabir. AFP

Uyghurlarda zeherlik chékimlik tüpeyli peyda boluwatqan mesililer, échinishliq achchiq sawaqlar az emes. Zeherlik chékimlikke qarshi turush gerche dawamliq tekitlinip kéliwatqan bolsimu biraq Uyghur élide xéro'in qatarliq zeherlik chékimlik peyda bolup hazirgha qeder, hökümetning uning aldini élishta qolliniwatqan tedbirlirining héchqanche ünüm bermeywatqanliqi Uyghurlarning pikirliridin melum bolup turmaqta.

Uyghurlarning peqet zeherlik chékimlikni chékish bilenla qalmay hetta zeherlik chékimlik etkeschiliki bilen shughulliniwatqanlarningmu köpiyishi Uyghurlarda ghezep hemde endishilerni kücheytmekte.

Aldinqi anglitishimizda yünnendiki zeherlik chékimlik etkeschiliki bilen shughulliniwatqan Uyghurlarning ehwalliri heqqide Uyghurche metbu'atlardin ige bolghan melumatlirimizni hemde Uyghur élidiki bir saqchining bu heqte ziyaritimizni qobul qilip sözlep bergenlirini anglatqan iduq.

Yéshilmigen tügün

Nöwette Uyghur élige zeherlik chékimlikning asasliq kirish éghizi bolghan rüylida, bir nechche ming Uyghurning mexsus zeherlik chékimlik élip‏- sétish, yötkesh bilen shughulliniwatqanliqi mesilisi Uyghurlarda zor ghulghula qozghimaqta. Tor betliride buninggha pikir qatnashturghuchilarning köpinchisi "Uyghurlar néme üchün jénini alqinigha élip qoyup bu ishqa kirishidu ? namratliqtinmu? nadanliqtinmu ? yaki chiqish yoli tapalmighanliqtinmu ? " dégendek so'allarni qoymaqta.

Biz bu so'allargha jawab tépish üchün, melumatta körsitilgen, yünnendiki zeherlik chékimlik etkeschiliki bilen shughulliniwatqan Uyghurlarning iz dérikini élish meqsitide yünnen rüyli saqchi idarisigha téléfon qilduq, emma saqchi "bu jayda rasla Uyghurlar köp, emma bek tarqaq, sapla kichik ashxanilarni achidu, ularning zeherlik chékimlik mesililiri heqqide éniq bir néme dep bérelmeymen" dédi.

Chare-tedbir yéterlik emes

Biz yene yünnende maralbéshi nahiyisidin kelgen Uyghurlarning bir qeder köplikini bilgendin kéyin, bu heqte qeshqer maralbéshi nahiyisidin ehwal igiliduq. Téléfonimiz maralbéshidiki bir a'ilige ulandi. Téléfonimizni alghan ayal bu ehwalning heqiqet ikenlikini, éghir'ayaq ayallarning xitay ölkilirige köprek baridighanliqini, burun zeherlik chikimlik chikidighanlarni xéli qattiq jazalaydighanliqini, hazir bolsa bundaq ishning qalmighanliqini éytti. U yene öz yoldishining zeherliq chékimlikke öginip qalghanliqini, zeherlik chikimlik satquchi heqqide gerche öz aghzi bilen saqchi da'irilirige xewer qilghan bolsimu, ularning kari bolmighanliqini éytti.

Biz bu ehwallargha ige bolghandin kéyin, yerlik jama'et xewpsizlik orginining bu nahiyide yüz bériwatqan zeherlik chékimlik bilen munasiwetlik jinayi ishlargha qandaq tedbir qolliniwatqanliqini soriduq, bir saqchi xadim ziyaritimizni qobul qilip, özlirining zeherlik chékimlik etkeschilirini tekshürüp turidighanliqini, bezi kishilerning qiziqish bilen bu yolgha kirip qalidighanliqini éytti.

Zeherlik chékimlikning qeyerdin, kimler arqiliq, shundaqla qandaq yollar bilen Uyghur élige kiriwatqanliqi munasiwetlik qanun organlirigha melum iken, néme üchün hökümet yaki saqchi tarmaqliri zeherlik chékimlikning kirish menbesini tosushqa yaki uning uwisini buzushqa küchimeydu. Buninggha saqchilar özimu mujimel jawab bérip, jazalashning yéterlik ikenlikini bildürdi.

Zeherlik chékimlikning Uyghur élide bunche yamrishigha, zeherlik chékimlik bilen shughullinidighan Uyghurlarning bunche köpiyip bérishigha zadi néme seweb boluwatidu? bu heqte kéyinki programmimizda Uyghurlarning qarashlirini anglighaysiz. (Gülchéhre)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.