Zeherlik chékimlik Uyghur éli arqiliq xitaygha yötkiliwatamdu yaki xitay ölkiliridin Uyghur éligimu?


2006.07.20

Yéqindin buyan xitay da'iriliri zeherlik chékimlikke zerbe bérishte "altun hilal ay " atalghusini bekrek tekitlimekte. Xitay zeherlik chékimliklerni cheklesh komitétining mu'awin sékritarimu 6 - ayning 22 - küni échilghan axbarat élan qilish yighinida "altun hilal ay rayonigha jaylashqan afghanistan dunyadiki eng chong epyün ishlepchiqirish bazisi, zeherning u jay arqiliq xitaygha toshulushimu barghanche jiddiy mesilige aylanmaqta. Xelq'aradiki chong zeher etkeschiliri shinjangni tügün qilip turup altun halal aydin yenimu köplep zeher kirgüzüshni pilanlimaqta. Biz buning aldini élishimiz kérek" dep bildürgen.

Xitay: "zeherlik chékimlik shinjangdin xitay ölkilirige yötkelmekte"

Bu bayanlar bir qanche kündin buyan xitayning xelqara awan'gart yétekchiliri géziti shinlang tori qatarliq metbu'atlirida élan qilin'ghan bir qisim maqalilerde tekitlendi. Mezkur maqalilerde "altun hilal ay" rayonining xitay ölkilirige zeherlik chékimlik yötkeshning yéngi menbesi bolup qalghanliqi, buningda Uyghur élining zeher yötkeshning tügüni bolup qalghanliqi körsitilgen bolup, maqalide "Uyghur éli ottura asiya hemde jenubi asiyadiki jem'iy sekkiz dölet bilen chégridash, shundaqla 17 chégra éghizi bar. Uyghur éli ottura asiya, jenubiy hemde gherbiy asiyalarning muhim iqtisadiy, ijtima'iy alaqe ishiki hésablinidu. Shunga, bu jay xelqara zeherlik chékimlik etkeschilirining xitay ichi hemde öz ‏- ara dölet halqip zeher etkeschiliki qilish torini shekillendürüshke eng eplik jay dep qaralmaqta. Nöwette ular ‘altun hilal ayzeher boyumlirini ürümchini tügün qilghan asasta gu'angju, shangxey qatarliq chong sheherlerge yötkep, shinjangni altun hilal ay zeherlirining tarqitish tügünige aylandurmaqchi. Altun hilal ay arqiliq shinjanggha kirgen zeherlik chékimliklerning bir qismi shinjang ichide istimal qilin'ghandin sirt, qalghini zeher yötkigüchiler teripidin junggoning ichkiy qismigha yötkelmekte" déyilgen.

Xitay: zeherlik chékimlikning yamrishigha Uyghurlar sewebchi

Shundaqla maqalide yene, Uyghur éli jama'et xewpsizlik nazaritining bayanini misalgha élip " shinjangliqlarning zeherlik chékimlik etkeschiliki bilen shughullinishi barghanche éghirlashmaqta, hazir junggoning yünnen qatarliq jaylirida zeher sodisi bilen shughulliniwatqan Uyghurlarning sani nechche minggha bardi. Ularning arisida a'ile, jemet, goruhlar boyiche zeher bilen shughulliniwatqan bar. 2000 - Yilidin 2005 - yili sintebirgiche 13 ölke hem sheherde jem'iy 6284 neper zeher etkeschiliri qolgha chüshti "déyish arqiliq zeherlik chékimlikning xitayda yamrishigha Uyghur élining hem Uyghurlarning muhim seweb boluwatqanliqi otturigha qoyulghan.

Emma, eksiche yillardin béri Uyghur élining zeherlik chékimlik weziyitige da'ir ige bolghan uchurlirimiz shundaqla inkas qilghuchilarning sözlirige asaslan'ghinimizda zeherlik chékimlikning Uyghur élige asasen yünnen arqiliq kiriwatqanliqi melum.

Xityagha kiriwatqan zeherlik chékimlik Uyghurlar arqiliqmu?

Derweqe Uyghur éli zeherlik chékimlik mesilisi bir qeder éghir rayon shundaqla altun hilal ay atalghan xelq'aradiki chong zeher bazisigha chégra. Emma buning bilenla xitay ölkisige tarqalghan zeherlik chékimlikning Uyghur éli arqiliq Uyghurlarning qoli arqiliq kiriwatqanliqini höküm qilishqa bolamdu?

Biz bu qarmu ‏- qarshi yekünlerning qaysisining emeliyetke yéqinliqi, zadi zeherlik chéklimlik Uyghur élidin xitay ölkilirige toshuliwatamdu yaki xitay ölkiliri arqiliq Uyghur élige kiriwatamdu dégen ziddiyetlik so'allargha jawab élish üchün Uyghur élidiki zeherlik chékimlikke qarshi turush jama'et xewpsizlik tarmaqliri bilen alaqilashtuq.

Ürümchidiki melum jama'et xewpsizlik idarisidin zeher chekküchilerni tutushqa mes'ul bir Uyghur saqchi téléfonni élip bu heqte bizge jawab bérelmeydighanliqini éytti.

Biz yene afghanistan chégrisigha yéqin qeshqerge qaraydighan melum jama'et xewpsizlik idarisining zeher cheklesh saqchi etriti bashliqi bilen alaqilashtuq. U kishi altun hilal aydin kirgen zeherlik chékimliklerning Uyghur éli arqiliq xitaygha yötkiliwatqanliqini pütünley inkar qildi hemde Uyghur élige kiriwatqan zeherning menbesining yünnen ikenlikini éytti.

Nöwette Uyghur élining weziyitidin hemde zeherlik chékimlik weziyitidin xewerdar Uyghurlar xitay hökümitining Uyghur élide zeherlik chékimlikke zerbe bérishte néme üchün xitay ölkiliridin zeherning kirishini qattiq cheklesh tedbirlirini qollanmay, eksiche tedbir qolliniwatqanliqigha narazi boluwatqan bolup, ular xitay hökümitining Uyghur élini zeherlik chékimlikning xitaygha tarqilish tügüni qilip körsetkenlikide siyasiy gherizi bar dep mulahize qilishmaqta. Bu heqte etiki pirogramlirimizdin melumatlar anglighaysiz. (Gülchéhre)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.