Xitay kompartiyisining sabiq bash sékritari jaw ziyang öldi

Axirqi 15 yilliq ömürini a'ile nezerbentide ötküzgen xitay kompartiyisining sabiq bash sékritari jaw ziyang, düshenbe küni 85 yéshida béyjing doxturxanisida öldi.

Jaw ziyang, tashqi dunyada xitay iqtisadi islahati we échiwétish siyasitining bash layihiligüchisi, dep qarilidu. Uning 1980 - yillardiki partiye bash sékritarliqini üstige alghan mezgillerde élip barghan siyasi islahati, partiye ichidiki qattiq qol unsurlarning ghezipini qozghighan. Jaw ziyang , kompartiye ichidiki qattiq qollarning bésimigha tiz püküshni ret qilip, 1989 - yili tyen'enmén meydanidiki oqughuchilarni qoralliq basturushqa qarshi turghan. Shu qétimqi weqede tyen'enmén meydanidiki namayishchilardin nechche yüz oqughuchi xitay azadliq armiyisi teripidin öltürülgen idi.

Örkesh döletning qarishi

15 Yil mabeynide jang ziyang heqqidiki xewerlerni élan qilish, kompartiye ichidiki qattiq qollar teripidin cheklen'gen.1989 -Yildiki tyen'enmén démokratiye herikitining rehbiri örkesh dölet, jaw ziyang heqqide mundaq deydu:

"U özi toghra dep qarighan nerse üchün erkinlikidin ayrildi. Bu nerse uning exlaqi idi. Uning exlaqi étiqadidin kelgen. Shuning üchün men uni hörmet qilimen. Biraq, uning üchün yaxshi pursetler bar idi. U hoquq tutup turghanda téximu yaxshi ishlarni qilalaytti. Eger u téximu jasaretlik bolghan bolsa, tarixni ihtimal bu kishi qaytidin yazghan bolatti. Méningche u pushman bilen ketti. Beziler, u oqughuchilarni qollighanliqi üchün pushman qildi, deydu. Méningche u oqughuchilarni néme üchün köprek qollimighanliqi üchün pushman bilen ölgen bolushi mumkin."

Béyjing hökümiti axiri düshenbe küni jaw ziyang heqqidiki xewerlerge qaritilghan cheklimini buzup, jaw ziyangning ölgenlikini shinxu'a agéntliqi arqiliq töwen muqamda xewer qildi. Xitayning hökümet zuwani shinxu'a axbarat agéntliqi, "yoldash jaw ziyang uzundin béri nepes yoli we yürek qan tomuridiki késellikler sewebidin köp qétim doxturxanida yétip dawalan'ghan. Yéqindin béri késel ehwali éghirliship, qutquzush ünüm bermey 1 - ayning 17 - küni 85 yéshida béyjingda wapat boldi." Dep xewer berdi.

Közetküchilerning qarishi

17-Yanwar, yeni jaw ziyang ölgen kündiki tyen'enmén meydani. AFP/Frederic J. Brown

Nöwette jaw ziyangning depne murasimini qandaq ötküzüsh shundaqla uninggha qandaq baha bérish mesilisi xitay kompartiyisining béshini aghritishqa bashlighan.

Közetküchilerning ilgiri sürüshiche, kompartiye hakimiyet yadrosidiki erbablar, jaw ziyangning depne murasimi puqralarning kompartiyige qarshi ammiwi naraziliq herikitini qozghiwétishidin ensireydiken. Chünki 1989 - yildiki tyen'enmén démokratiye herikiti, eyni dewrdiki kompartiye bash sékritari xu yawbangning ölümi bilen bashlan'ghan.

Közetküchilerning bildürüshiche, siyasi islahat élip bérish jehettiki iradisi jaw ziyangning hayatidiki eng chong töhpisi hésablinidiken . Gerche u meqsitige yételmigen bolsimu biraq u, özining bu jehettiki nishani üchün kishilik erkinlikidin ayrilghan.

Jaw ziyangning sabiq katipining qarishi

Jaw ziyangning sabiq katipi, merkizi komitét siyasi islahat tetqiqat ishxanisining sabiq mudiri baw tong, jaw ziyangni aqlap mundaq digen:

"Méningche bu dewrning tarixigha qiziqidighan her qandaq kishi tarixiy xatirilerni körüp baqsa bolidu. Shu chaghda, jaw ziyangning dewride birmu siyasi mehbusning köpeymigenlikini, birermu gézit zhornal yaki neshriyatning taqalmighanliqini köridu. Bu dewrde birer kinoning cheklen'genliki yaki birer edebiy eserning qanunsiz, dep élan qilin'ghanliqini uchratmaydu. Méningche yoldash jaw ziyangning bu jehette héchqandaq mesilisi yoq."

Jaw ziyangning tyen'enmén oqughuchilar herikitidiki meydani

Jaw ziyang 1970- yillarda sichü'en ölkisining partkom sékritari, 1980 yillarda xitay dölet kabintining bash ministirliqi shundaqla kompartiye bash sékritarliqi wezipisini ötigen.1989 - Yili xitay kompartiyisining sabiq bash sékritari xu yawbang ölgende, xitay tarixida misli körülmigen oqughuchilar herikiti partlidi. Ding shawping, hakimiyet yadrosidiki qattiq qollar bilen alaqiliship, tyen'enmén meydanidiki démokratiye herikitini qoralliq basturushni qarar qilghan'ghanda jaw ziyang basturushni ret qilghan. U, 5 - ayning 19 - küni tyen'enmén meydanidiki oqughuchilarni ziyaret qilghanda köz yéshi qilip, "biz qérip qalduq, bizning karayitimiz chaghliq, biraq siler téxi yash, künler téxi uzun," dep xitap qilghan idi.

Bir edibning qarishi

Jaw ziyangning sözi kompartiye ichidiki tyen'enmén démokratiye herikitini basturush terepdarlirining söz- herikiti bilen roshen sélishturma bolup qalghan. Mey'ami uniwérsititining profissori jyun jrayér jaw ziyanggha baha bérip mundaq deydu:

"Jaw ziyang qandaqla bolmisun uzun mezgilgiche kishilerning hörmiti we eslishige sazawer bolidu. Chünki, u buninggha munasip adem. Méningche kelgüside 10 yilda shu dewrdiki oqughuchilar hoquq tutqandin kéyin jaw ziyangning namini qayta tikleydu. Chünki u xitaygha libéralizmni élip kelgen." 1989 - Yili 5 - ayning 20 - küni kompartiye ichidiki qattiq qollar guruhining ezasi, sabiq xitay bash ministiri li péng béyjingda herbiy halet élan qildi. Jaw ziyang nezerbent qilindi. Déng shawping, jaw ziyangni partiyini parchilash bilen eyibligen idi. (Erkin)