Чәтәлдики уйғур зиялийлири зордун сабир хатирә сарийиниң қурулуши вә униң иҗадийити һәққидә тохталди

Йеқинда ғулҗа шәһридә һазирқи заман уйғур прозичилиқиниң йирик намайәндилиридин язғучи зордун сабирниң хатирә сарийи қурулған иди. Уйғур илидин тарқитилидиған ахбарат вастилириниң хәвәр қилишичә, хатирә сарай зордун сабир бурун хизмәт қилған сабиқ үмид мәктипи йәни һазирқи ғулҗа шәһәрлик 2‏ - оттура мәктәптә тәсис қилинған.
Мухбиримиз әркин
2010-10-18
Share
Zordun-Sabir-abidisi-305 Сүрәт, йеқинда ғулҗа шәһридә өткүзүлгән һазирқи заман уйғур прозичилиқиниң йирик намайәндилиридин йазғучи зордун сабирниң хатирә сарийи қурулуш күнидики сүрәтләрдин көрүнүш.
http://www.uighurtube.com Дин елинди.

Бу мунасивәт билән зордун сабирни йеқиндин тонуйдиған чәтәлдики бәзи зиялийлар вә әдәбият сепидики қәләмкәшләр хатирә сарийиниң қурулушиға иҗабий баһа берип, уйғур әдәбиятини җанландуруш йолидики зор вәқә, дәп көрсәтти.

Зордун сабир хатирә сарийи, бир уйғур язғучиниң шәхси намиға қурулған тунҗи хатирә сарийи болуп һесаблиниду. Уйғур илидин тарқитилидиған ахбарат вастилириниң хәвәрлиридин мәлум болушичә, хатирә сарай шәһәрлик 2‏ - оттура мәктәп, ғулҗа шәһиридики уйғур әдәбият -сәнәт, маарип вә мәдәнийәт сепидики затлар вә җамаәт әрбаплириниң пикири вә тиришчанлиқида қурулған аммиви әслиһә болуп, хатирә сарайға зордун сабирға аит болған әдәбий әсәрләр, қолязмилар, турмуш буюмлар, рәсим вә хатирә буюмлар қоюлған.

Шималий америкида яшайдиған бәзи зиялийлар вә уйғур әдәбият сепидики қәләмкәшләрниң әскәртишичә, зордун сабир хатирә сарийиниң қурулуши кишигә илһам беридиған иҗабий вәқә. Канадада яшайдиған уйғур шаири, уйғур гуңга шеирийитиниң намайәндилиридин әхмәтҗан осман уйғур әдиплиригә һәйкәл турғузуш, хатирә сарийи тәсис қилишниң муһимлиқини әскәртип, лекин бу хатирә сарийи зордун сабирни әсләйдиған ноқул хатирә буюми болуп қалмаслиқини билдүрди. У, уйғур тил - әдәбияти җиддий хирисиға дуч келиватқан бүгүнки күндә, бу түрлүк хатирә сарайлири уйғур тили, әдәбий тәпәккүрини илгириләп алға сүрүшкә илһам беридиған абидилик рол ойнишини үмид қилди.

Зордун сабирниң қиранлиқ вақти хитай вәзийитиниң әң зулмәтлик дәвригә тоғра кәлгән иди. У, 1966‏ - йилдин 1979‏ - йилғичә болған арлиқта дәл һазир униңға атап хатирә сарийи қурулған 2‏ - оттурида әдәбият оқутқучилиқи билән өтиду. Униң 2‏ - оттуридики бу дәври совет - хитай мунасвити бузулуп, ғулҗида советкә сияси һәрикәтләр әвҗигә чиққан, мәдинийәт инқилаби қозғулуп, уйғур мәдинийити, уйғурларниң иҗтимаий һаяти вә уйғур зиялилар қошуни еғир зәрбигә учуриған дәврдур.

Зордун сабирниң иҗадийәт һаятини икки дәвргә бөлүш мүмкин. Униң оттура вә дәсләпки дәврләрдики әдибий иҗадийити җәмийәттики иҗтимаий һадисиләрни тема қилған болуп, сияси вә тарихи темиларда язған әсәрлири асасән йоқ дейәрлик. Лекин униң үмриниң кейинки дәвридә язған әсәрлири уйғур тарихидики әң назук сияси - тарихи темиларни йорутуп беришкә беғишланған иди.

Иляр шәмшиддин зордун сабирни униң ғулҗа 2‏ - оттура мәктәптики вақтидин башлапла йеқиндин тонуйдиған америкидики уйғур зиялилириниң биридур. У, зордун сабирниң "ана юрт" романи уйғур хәлқидики 1944‏ - йили қурулған шәрқий түркистан җумһурийити вә җумһурийәт рәһбәрлиригә даир классик чүшәнчини ағдуруп ташлиғанлиқини билдүрди.

Зордун сабир һаятида язған әсәрләрниң ичидә әң көп сетилған вә җәмийәтниң әң зор алқишиға еришкән әсири униң "ана юрт" романидур. Гәрчә 3 қисимлиқ бу терилогийә аптор вапат болғандин кейин нәшр қилинған болсиму, лекин бу әсәр уйғур җәмийитидә зор ғулғула қозғиған иди.

Әхмәтҗан осман әпәндиниң әскәртишичә, ана юрт терилогийәси зордун сабирни уйғур оқурмәнлириниң нәзиридә мәңгүләштүргән. У, әсәрниң оқурмәнләрдә ғулғула қозғиши униң тили, әдәбиий маһаритидики йитүклуқи әмәс. Бәлки уйғур җәмийити узундин бери җаваб издәп келиватқан бир сияси тарихни тунҗи қетим әйнән йорутуп беришкә тиришқанлиқидур, дәйду.

Уйғуйр йәрлик ахбарат вастилириниң хәвәр қилишичә, зордун сабир хатирә сарийи уйғур зиялилириниң қари елишиға еришкән болуп, хатирә сарайниң ечилиш мурасимиға қатнашқан шаир муһәммәтҗан рашиддин, язғучиларға хатирә сарай тикләш паалийитиниң яхши башлиниш болуп қелишини тилигән. Хитай һөкүмити әзәлдин уйғур әдиплириниң, болупму һазирқи заман әдиплириниң һәйкилини тикләш, хатирә сарийини тәсис қилиш ишлириға изчил сәзгүр муамилә қилип кәлгән иди.

Йәрлик даириләрниң бу қетимқи зордун сабир хатирә сарийини қуруш мәсилисидики позитсийиси, бу хатирә сарай һөкүмәтниң қоллишидики паалийәт яки уйғур җамаәтчиликиниң өз алдиға уюштүрған паалийити икәнлики бизгә мәлум әмәс. Иляр шәмшиддин әпәндиниң әскәртишичә, бу паалийәт йәрлик уйғур җамаети тәрипидин уюштүрулуп, һөкүмәт мәҗбур қалған паалийәт болуши мүмкин. Лекин у, зордун сабир хатирә сарай тикләшкә тегишлик язғучи дәп қарайдиғанлиқини билдүрди.

Анализчиларниң әскәртишичә, уйғур хәлқиниң узун йиллардин буян шаир, язғучи, әдип вә мутәпәккүрлирини хатириләш, улар үчүн абидә тикләш, хатирә сарийи селиш, һәйкилини қатуруш һоқуқи рәт қилинған болуп, бу хил кәмтүклүк уйғур хәлқидә бир нәсилни пикир вә ғайә җәһәттин йәнә бир нәсилгә бағлайдиған мадди вә мәниви үзүкчиликни чоңқурлаштурш ролини ойниған.

Бу қараштики анализчилар зордун сабир хатирә сарийи бу үзүкчиликни толдуруш йолидики әһмийәтлик бир қәдәм болуп қелишини үмид қилишиду.

Юқиридики аваз улинишидин, бу һәқтики мәлуматимизниң тәпсилатини аңлайсиләр.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.