Adaletsizlikke qarshi küreshtiki teqdirdash xelq: ukra'inlar we Uyghurlar

Obzorchimiz asiye Uyghur
2022.03.04
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Adaletsizlikke qarshi küreshtiki teqdirdash xelq: ukra'inlar we Uyghurlar Ukra'inlar yalghuz emes.
Zarina Kenzhe

Insaniyetke qarshi jeng élan qilghan putin we shi jinping

Meyli qaysi nuqtidin qarayli, xitayning Uyghurlargha irqiy qirghinchiliq élip bérishta dunyagha körsetken sewebi bilen putinning ukra'inagha tajawuz qilishida dunyagha körsetken sewebi mahiyet jehette oxshash. Her ikkisi dunya adalitige, insanlarning ortaq qimmet qarashlirigha jeng élan qilghuchilardur. Xitay Uyghurlargha élip barghan irqiy qirghinchiliqini atalmish “Üch xil küch” ning amérikaning yardimi bilen xitayning dölet xewpsizlikige tehdit peyda qilghanliqini, Uyghurlargha qaratqan irqiy qirghinchiliq jinayitini yolluq körsitishke seweb qildi. Putin bolsa, NATO ning sherqqe kéngiyishi we ukra'inaning ichidiki rus millitining irqiy qirghi'ichiliqqa uchrawatqanliqini héchbir ispatsizla bahane qilip, ukra'inagha tajawuzchiliq qildi. Uyghurlar uchrawatqan irqiy qirghinchiliqqa bérilgen dunyawi inkaslardin ilhamlan'ghan putin, ukra'inagha qilidighan tajawuzidinmu oxshash netijini köridighanliqini pemlidi. Hetta xitaymu bu jinayetlerning xuddi Uyghur irqiy qirghinchiliqigha oxshashla dunyaning süküti we rusiyening büyük ghelibisi bilen axirlishidighanliqini pemlidi.

Rusiye prézidénti putin sabiq sowét ittipaqining yimirilishigha shahit bolghan bir shexs bolush süpitide, sowét ittipaqining yimirilishini “Bu esirdiki eng chong gé'o-siyasiy apet” dep bahalighan. Shu wejidin u wezipige olturupla, rusiyede küchlük milletchilik tuyghusini kücheytish, sabiq sowét ittipaqining büyük obrazini qayta tiklesh idiyelirini teshwiq qilishqa bashlidi. Shundaqla pütkül wasitilerni qollinip, hakimiyet ornini mustehkemleshke tirishti. U yene prézidéntliq wezipisini taki 2036-yilighiche dawam qilalaydighan qanun imzalidi. Hetta putin hökümitige qarshi chiqqan aléksiy nawalnigha oxshash herqandaq küchlerni basturdi, yoqatti, türmige qamidi.

Shi jinpingmu 2012-yili wezipige olturush bilen “Jungxu'a ulusi” yaritish teshwiqati bilen xitay milletchilikining küchiyishi we Uyghur, tibet qatarliq milletlerni yoqitish pilanigha asas saldi. 2018-Yili qanun maqullap, dölet re'isning wezipe ötesh cheklimisini bikar qilip, özining ömürlük wezipige olturush arzusini kapaletke ige qildi. 2014-Yili Uyghurlarning tégishlik heqlirining kapaletke ige qilinishini teshebbus qilghan ilham toxtinimu ömürlük qamaq jazasigha höküm qildi. Xongkongluqlar déng shyawping wede qilghan “Bir dölette ikki xil tüzüm” dégen wedisige emel qilish heqqidiki teleplirini ret qilip, qattiq basturdi. Uyghurlargha bolsa dunyaning közidila irqiy qirghinchiliq siyasitini yürgüzdi.

Gherbke qarshi turushta putin bilen shi jinping oxshashla milletchilik idiyesidin paydilandi. Rusiyening 2014-yili qirimni yutuwélishi putinning qollash nisbitini 90 pirsentke chiqarghan bolsa, shi jinpingning “Bir belwagh bir yol” istratégiyesi we “Xitay chüshi” mu xitayning rasttinla qudretlinip, dunyagha yétekchilik qilalaydighan yéngi bir küch bolup shekillen'genlikige ishendürüshke bashlidi.

Buning netijiside xitay yüreklik halda “Gherb chökti, sherq qed kötürdi” sepsetesini bazargha sélishqa bashlidi. Xelq'ara jem'iyet Uyghur irqiy qirghinchiliqini toxtitish üchün héchqandaq emeliy heriket qollanmidi. Bu ehwaldin ilhamlan'ghan putin xitay bilen gherbke qarshi mürini mürige tirep hemkarlishidighan mustehkem dostluq ornatqanliqini dunyagha jakarlidi. Mana bu dostluqning türtkiside putin ukra'inagha tajawuzchiliq urushini bashliwetti.

Putinning “Chaqmaq urush pilani” ning meghlup boldi

Bir qanche aylardin buyan rusiyening ukra'inagha tajawuzchiliq qilish niyiti barliqi heqqidiki talash-tartishlar üzülmidi. Aqiwet 24-féwral küni rusiye prézidénti wiladimir putin rusiyening dölet bixeterlikini we ukra'inada “Irqiy qirghinchiliq” qa uchrawatqan rus puqralirini qoghdash, ukra'inani herbiysizleshtürüsh üchün musteqil igilik hoquqluq ukra'iniyege “Chaqmaq tézliki” de tajawuzchiliq urushini bashlighanliqini jakarlidi we kimiki bu urushqa qarshi chiqsa, ezeldin körüp baqmighan éghir zerbige duch kélidighanliqi bilen tehdit saldi.

Urush rusiye armiyesining ukra'inani töt etrapidin qorshap, keng kölemlik bombardaman qilish arqiliq, ukra'inlarni téz sür'ette boysundurup, urushning büyük ghelibisini qolgha keltürüshni nishan qilip bashlan'ghan bolsimu, emma ishlar rusiyening kütkinidek bolmidi. Putin'gha nisbeten oyun sehnisidin chüshüpla, siyaset sehnisige qedem qoyghan ukra'ina prézidénti zéléniski bu urushqa qarshiliq körsitishke ajiz idi. Emma ishlar putinning tesewwurining eksiche, zéléniskining rusiyege qarshi küreshte aldinqi sepke atlinishi, ijtima'iy taratqu wasitiliri arqiliq dunya xelqini ukra'inaning heqiqiy ehwali bilen xewerlendürüp turush bilen ukra'ina xelqige medet we küch béripla qalmastin, belki pütün dunyani rusiyening tajawuzchiliqigha qarshi seperwerlikke keltürüshi, rusiyenila emes, belki xitaynimu chöchütti.

Eslide putin ukra'inada xuddi afghanistanni téz sür'ette ishghal qilghan talibanlardek netijini xiyal qilghan bolsimu, emma ukra'inaning qehriman prézidénti zéléniski we batur ukra'ina xelqi hayat qélish üchün wetendin waz kéchishni emes, belki wetinini saqlap qélish üchün ölüshni tallidi.

Rusiyening ukra'inagha tajawuz qilishi xelq'ara jem'iyette küchlük naraziliq qozghighan bolsimu, xitay rusiyening bu qilmishini tajawuzchiliq dep atashni ret qildi. Chünki féwralning béshidila shi jinping putin bilen körüshüp, NATO ning sherqqe kéngiyishige qarshi meydanini bildürüp, bayanatname élan qilghan we dollardin xaliy iqtisadiy birlik hasil qilish, iqtisadiy hemkarliq, shundaqla dunya kün tertipini qayta tüzüsh qatarliq nuqtilarda birlik hasil qiliship, gherb dunyasigha jeng élan qilishqanidi. Putin xitayning qishliq olimpiki jeryanida urush bashlimasliq wedisige emel qilghinidek we xitaymu rusiyedin ashliq qatarliq mehsulatlarni import qilish nisbitini pewqul'adde örlitip, rusiyening gherb imbargosi seweblik uchrawatqan iqtisadiy ziyanlirini tolduruwélishigha yantayaq bolushi, xitayning “Igilik hoquq” heqqidiki “Tewrenmes prinsipliri” ning mahiyettiki ewrishimlikke ige ikenlikidek mahiyitini ashkarilap qoydi.

Uzun yillardin buyan xitay hökümiti Uyghurlargha élip bériwatqan irqiy qirghinchiliqni gherb dunyasining xitayni parchilash suyiqesti, gherb dunyasining, xitayning ichki ishlirigha qopalliq bilen arilishishi, shundaqla igilik hoquqigha tehdit peyda qilghanliq dep jar sélip kelgenidi. Xitay hetta amérikaning iraqqa hujum qilishini “Tajawuzchiliq” dep atighan. Emma bügün rusiyening ukra'inagha qilghan tajawuzchiliqini “Igilik hoquqluq döletke qilin'ghan tajawuzchiliq” dep atashni ret qildi.

Birleshken döletler teshkilati, 25-féwral jiddiy yighin chaqirip, rusiyening ukra'inagha qoral ishlitishini derhal toxtitish we ukra'ina zéminidin shertsiz halda derhal chékinishi heqqide qararname chiqardi. Rusiye b d t xewpsizlik kéngishidiki “Féto hoquqi” bilen bu qararnamini ret qildi. Xitay bu mesilidimu qararnamige awaz bérish hoquqidin waz kechti.

Urush tötinchi künige qedem qoydi. Emma rusiyening “Chaqmaq urushi” téxiche ukra'inaning héchbir tupriqini igiliyelmidi. Üch kündin buyan tajawuzchigha qarshi küreshte yégane jeng qiliwatqan ukra'ina xelqining öz wetinini qoghdash iradisi, küresh meydanidiki jasariti dunyaning qollishi we hörmitige érishti. Ukra'ina prézidénti zéléniskining wetenni qoghdash urushida körsetken tirishchanliqi, öz xelqini hayat-mamatliq küreshke seperwer qilish bilenla qalmay, pütün dunya xelqining adalet we heqqaniyetni qoghdash kürishige chaqirdi. Gerche rusiye saxta uchurlar arqiliq dunya jama'itining ukra'ina weziyitining heqiqitini bilishige qiyinchiliq tughdurmaqchi bolghan bolsimu, emma zéléniskining twittér, féysibuk qatarliq alaqe wasitiliri arqiliq pütün dunyani ukra'ina bilen baghlishi, saxta uchurlarning bazirini kasatlashturdi. Dunya jama'itining diqqiti ukra'inagha merkezliship, rusiyege qarshi eyiblesh sadaliri pütün dunyani qaplidi. Démek ukra'ina xelqining jasariti üchinchi dunya urushining partlishigha bolghan endishilerde süküt we zulmetke chömgen insaniyetke ümid we ishench berdi.

Amérikaning ukra'ina prézidénti zéléniskiyni bixeter chékindürüp chiqish heqqidiki teklipige zéléniskining “Manga kériki chékinish emes, belki qoral-yaraq, manga wetinimni qoghdash üchün qoral-yaraq bilen yardem qilinglar” dégen chaqiriqi, ukra'ina xelqining rus tajawuzchilirigha qarshi jan tikip élishish iradisini kücheytipla qalmay, ukra'inani pütün dunyaning hésdashliqi, qollishi we yardimige érishtürdi. Amérika bashliq gherb dunyasi shundaqla nurghun adalet söyer döletler ukra'inagha iqtisadiy, herbiy küchi, qoral-yaraq qatarliq türlük yardemlerni üzüldürmey ewetishke bashlidi. Gherb dunyasi rusiyege qarita téximu éghir bolghan jazalash tedbirliri üstide jiddiy kéngeshkendin kéyin, rusiye bankilirining xelq'ara pul mu'amile birliki SWIFT sistémisidin tépip chiqardi we ukra'ina chégrasi etrapigha qoghdighuchi qoshunlarni orunlashturdi. “Chaqmaq urush pilani” meghlubiyetke yüzlen'gen putinning, ukra'ina paytexti kiyéfni keng kölemlik bombardiman qilishtin ibaret b pilanini jakarlighanliqini zéléniskiy twittérda élan qildi. Qarimaqqa urush jiddiy weziyetke qedem qoyghandek qilatti. Emdiki weziyet zadi qaysi yönilishke qarap tereqqiy qilidu? bularni hazir mölcherlesh qiyin. Nawada rusiye ukra'inagha éghir tiptiki qorallar bilen hujum bashlap qalsa, yawropa we NATO bu urushqa omumyüzlük qatnishishqa mejbur bolidu. U halda urush pütkül yawropa hetta dunyawi urushqa aylinishi mumkin.

Xelq'ara jem'iyet bu urushning aqiwitini gherb démokratik sistémisi yeni, ikkinchi dunya urushidin kéyin shekillen'gen dunya küntertipi we ortaq qimmet qarashlarning mewjutluqigha tesir körsitidu dep tebirleshti. Démek, ikki yüz yilliq büyük pilan tüzüp, amérika bashliq gherb dunyasining ornini bésishtek büyük nishan'gha yétishni özige wezipe qilghan xitay üchün, rusiyening bu urushta ghelibe qilishi muhim idi. Xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi ukra'ina urushi bashlinishtin awwalqi 23-féwraldiki muxbirlarni kütüwélish yighinida “Amérika iqtisadiy jaza bilen dunyani özgertelidimu?” dégenidi. Emma amérika we gherbning bu urush seweblik yürgüzgen iqtisadiy jazasi bügün rusiyeni xelq'ara pul mu'amile birlikidin siqip chiqirilishtek éghir aqiwetke duchar qildi. Xelq'ara pul mu'amile sistémisidin siqip chiqirilish rusiye iqtisadini téz sür'ette palech halgha chüshürüp qoyidighan yadro qoral derijisidiki éghir zerbe idi. Chünki xelq'ara pul mu'amile sistémisidin siqip chiqirilish bilen rusiyening dunya bilen bolghan iqtisadi alaqisi zor cheklimige uchrapla qalmastin, döliti ichidimu éghir iqtisadiy dawalghushqa seweb bolatti. Démek, diplomatik exlaq prinsiplargha, xelq'ara qanunlargha xilap yosunda, natsistlarche usulda élip bérilghan tajawuzchiliq urushida rusiye oylimighan yerdin xelq'ara jem'iyette yétim qalduruldi. Hetta rusiyening tesiri da'irisidiki qazaqistan, qirghizistan, ezerbeyjan qatarliq döletlermu, rusiyege sep tutmidi, hetta ukra'inani qollidi. Gerche urush axirlashmighan bolsimu, mahiyette putin rehberlikidiki rusiye insaniyetke qarshi bu jengde meghlup boldi.

Ukra'inaliqlarning jasariti dunyagha küch, Uyghurlargha ümid béghishlidi

Ukra'ina xelqining wetinini qoghdash yolida körsetken qehrimanliqi, ukra'ina prézidénti zéléniskiyning öz xelqi bilen bir septe tajawuzchigha qarshi küreshte körsetken pidakarliq rohi pütün dunyani tesirlendürdi. Héchkim ukra'inaliqlarning rusiye üstidin ghalip kélishini tesewwur qilmighan, ukra'ina xelqidin bundaq bir jasaretni kütmigen idi. Emma ré'alliq dunyani tang qaldurupla qalmay, rusiyege qarshi ukra'inaliqlarning yénida bolushqa righbetlendürdi. Qisqisi, adalet kürishidiki ukra'inaliqlarning zulumgha bash egmes rohi, pütkül insaniyetning wijdanini oyghatti. Bu hadise rusiyeni qollighan xitayni chöchütti.

Ukra'inaliqlar rusiyening özlirige artqan “Ruslargha irqiy qirghinchiliq qildi” töhmiti we bu heqtiki türlük yalghan teshwiqatlarni, ukra'inadiki heqiqettin uchur wasitiliri arqiliq dunyani xewerdar qilish, hökümet bilen xelq bir niyet we bir meqsette tajawuzchining yalghanchiliqini ispat bilen ashkarilash arqiliq, rusiyening saxta teshwiqatlirigha orun bermidi. Yalghanchiliq we töhmet bilen musteqil igilik hoquqigha ige bolghan ukra'inagha qilin'ghan orunsiz tajawuzchiliq jinayiti, rusiyeni osal ehwalgha chüshürüp qoydi. Xelq'ara jama'et emdi “Igilik hoquqini we dölet xewpsizlikini qoghdash üchün Uyghurlarni lagérgha qamighan” xitayning ukra'inaning igilik hoquqigha tajawuz qilghan rusiyeni eyibleshni néme üchün ret qilghanliqigha so'al qoydi. Chünki Uyghurlar uchrighan irqiy qirghinchiliq bilen ukra'inaliqlar uchrighan tajawuzchiliqning nishani oxshashla bir milletni omumyüzlük boysundurush we yoqitish idi.

Ukra'ina xelqining zulumgha qarshi omumiy xelq boyiche birlik ichide qozghilishi we küresh qilishi rusiyeni meghlup qilishining we dunyawiy yardemge érishishining asasi boldi. Undaqta, Uyghurlarchu!?

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.