“Qet'iy mexpiy” höjjetlerdiki Uyghurlarni basturush toghriliq bérilgen körsetmiler (1)

Muxbirimiz eziz
2022.06.06
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
chen-chuengo-chen-quanguo.jpg Uyghur aptonom rayonining sékrétari chén chüen'go(otturida) xitay kommunistik partiyesi 19-nöwetlik qurultiyi shinjang wekiller yighinida. 2017-Yili 19-öktebir, béyjing.
AFP

Yéqinda ashkara bolup ketken “Shinjang saqchi höjjetliri” namidiki toplamda xitay hökümranlar guruhining ichkiy qismidiki mexpiy söhbetlerning tékistke aylandurulghan nusxiliri bar bolup, buningda Uyghur diyaridiki qirghinchiliq we basturushni qandaq shekilde dawam qildurush we tamamlashqa da'ir bir qatar körsetmiler közge chéliqidu. “Qet'iy mexpiy” dep tamgha urulghan bu höjjetlerdiki körsetmiler xitay hökümitining nöwettiki qirghinchiliqining tolimu estayidilliq bilen pilanlan'ghanliqini, shuningdek pütkül Uyghur millitining “Düshmen sinip” qatarida mu'amile qiliniwatqanliqini körsitip bergen.

“Bu bir meydan urush!”

Uyghur diyaridiki eng hoquqdar shexs, yeni Uyghur aptonom rayonluq partkomning sabiq sékritari bolghan chén chu'en'go 2017-yili maydiki bir nutuqida xitay hökümiti bir qolluq layiheligen qirghinchiliqni ijra qilishta buning qandaqtur jinayet obyéktilirigha zerbe bérish herkiti emes, eksiche pütkül ‍uyghur millitige qarshi “Yoqitish urushi” ikenlikini qayta-qayta tekitligen. Chén chu'en'goning bildürishiche, xitay hökümiti ijra qiliwatqan “Bir belwagh bir yol qurulushi” nöwettiki weziyet üchün “Nahayiti chirayliq bolghan bir qétimliq jeng” bolup, Uyghur diyaridiki urushta “Chong ish chiqmasliq, otturahal ish chiqmasliq, kichik ishmu chiqmasliq” ni jezmen emelge ashurush lazim iken. Buning üchün az dégendimu üch meydan “Qattiq urush” ni tamamlash zörür iken. Buning birinchi qedimi bolsa del “Qattiq zerbe bérish” ni toluq ijra qilish lazim iken.

Chén chu'en'go buni “Bu dégen bir meydan urush” dep sherhiylesh jeryanida bu xil “Qattiq zerbe bérish” ning xitay re'isi shi jinping tekitligen “Shinjangni idare qilish istratégiyisi” ning mezmunliridin biri ikenlikini, buning üchün “Ziyanliq” bolghan kishilerning birinimu qoymay “Tutushqa tégishlik bolghanlarning hemmisini tutush”, buninggha qilchilikmu shübhe yaki gumanda bolmasliq, tutqandin kéyin qattiq edeblesh we éghir qamaqqa höküm qilish heqqide yolyoruq bergen. Shuningdek ularni qamaqqa höküm qilishta besh yildin töwen qamaqqa mehkum bolghanlarni “Öginish” we “Qosh til öginish” ke qatnashturush, qanun öginishke qatnashturush, nechche yil kétishidin qet'inezer qaysi waqitta bu öginishlerni razi bolghudek sewiyide tamamlighanda, andin qoyuwétish tekitlen'gen. Omumen xitay hökümiti “Ishenchsiz” yaki “Ziyanliq” dep qarighanliki Uyghurni “Jem'iyetke qaytip chiqqandin kéyin ashu xil idiyedin üzél-késil xalas bolush” igha hödde qilghudek derijide “Terbiyelesh”, özgirish éhtimali kichik dep qarilidighan “Yawa axunlar” we “Ikki yüzlimichiler” ni imkan qeder sirtqa chiqartmayla qattiq zerbe bérish arqiliq “Mewjut bolmasliq” qa képillik qilish otturigha qoyulghan. Bu bolsa mehelliwi yaki rayon miqyasida belgilik yétekchilik qilish iqtidarigha ige bolghanliki kishilerning lagérlarda ölüp kétishidiki seweblerni wastilik halda eks ettürüp bergen.

Chén chu'en'go éytiwatqan “Ziyanliq” kishiler bolsa xitay hökümiti “Térorluq, zorawanliq we ashqunluq bilen zeherlen'gen” dep qarighan yaki chet eller bilen alaqe qilish jeryanida “Zeherlen'gen” kishiler bolup, bir a'ilide bir kishi “Zeherlen'gen” bolsa uning “Zehiri” jezmen bashqilarghimu “Yuqqan” bolidiken. Shunga “Zeherlen'gen” kishilerning hemmisini mushu urushta “Dawalash” lazim iken. Saqchi arxipliri we bashqa höjjetler temin etken melumatlar bularning Uyghur örp-adetliri we islamiy pa'aliyetning herqandiqini öz ichige alidighanliqini, bundaq “Zeherlen'gen” kishilerning sani az dégendimu nechche milyon ikenlikini körsetken. Bu boyiche bolghanda Uyghurlarning mutleq köp qismi mushu xil “Urush” ning obyéktiliri hésaplinidighan bolup, 2017-yilidiki tutqunda néme üchün Uyghurlarning az dégendimu 10 pirsenti tutqun qilinip bolghanliqi ene shu sewebtin bolghan. Bu heqte söz bolghanda, bu qétimqi “Shinjang saqchi höjjetliri” namidiki toplamni axbarat sahesige élip chiqishqa achquchluq rol ‍oynighan shexslerning biri, washin'gton shehiridiki “Komunizim qurbanliri xatire fondi” ning tetqiqatchisi adryan zénz, xitay da'irilirining “Jinayet” ispati boyiche emes, eksiche “Munasiwet tori” asasida kishilerni lagérgha qamighanliqini alahide tekitleydu.

“Saqchilarning bu xil yosunda adem tutushida ‛jinayet‚ emes, eksiche ashu kishilerning ijtima'iy alaqisi muhim destek bolghan. Yeni mundaqche alghanda kimning kim bilen bolghan alaqisi tutqun'gha seweb bolghan. Buningda eger bir a'ilidiki bir kishi ‛zeherlen'gen‚ dep qaralghan bolsa uning ‛zehiri‚ bashqilarghimu taralghan bolidu, dep qarilidu. Mesilen alsaq, ata-ana bolghuchilardin biri xitay hökümiti ‛ziyanliq‚ yaki ‛zeherlik‚ dep qarighan bir ishqa, mesilen, diniy étiqad yaki milliy örp-adetket chétilip qalghan bolsa ularning a'ile-tawabi'atlirimu shuning bilen ‛zeherlen'gen‚ dep qarilidu. Shundaqla ularmu tutqun qilinidu. Ikkinchi qedemde ular bilen chétishliq bolghan bashqa kishiler tutqun qilinidu. Ene shu teriqide bu san barghanséri zoriyip baridu. ‛shinjang saqchi höjjetliri‚ de biz körgen kishilerning köp qismi ene shu teriqide tutqun qilin'ghanlardur. Bayatin siz tilgha alghan 16 yashliq ösmür tutqun gerche héchqandaq xata ish qilmighan bolsimu, ene shu xil a'ile munasiwiti arqiliq tutqun qilin'ghan kishilerning biri. Yeni ashu xil ‛zeherlen'gen‚ ata-anidin tughulup qalghanliqi uning ‛gunahi‚ bolup qalghan.”

Emma dunya Uyghur qurultiyi ijra'iye komitétining mu'awin re'isi ilshat hesenning qarishiche, xitay hökümitining bu xil zor kölemde Uyghurlarni tutqun qilishi hemde buni “Bir meydan jeng” dep teswirlishi, mahiyette pütkül Uyghur millitini “Döletning düshmini” dep ashkara élan qilghanliqqa barawer iken.

“Bir milyon balini terbiyeliduq!”

Chén chu'en'goning aghzaki körsetmiliride alahide orun igiligen yene bir hadise hökümetning kontrolluqini ‍uyghurlarning a'ililirige qeder kéngeytish bolghan. Uning qarishiche, saqchi ponkitliri herqaysi ponkit nuqtiliri arisidiki kishilerni, “On a'ile bir halqa bolush” peqet on a'ilini nazaret qilishqa yarighan bilen herqaysi a'ililerning ichki qismini nazaret qilish emelge ashmaydiken. Buning bilen “Héchqandaq ölük bulung qalmasliq, yochuq qalmasliq we bosh orun qalmasliq” tek bash nishan'gha yetkili bolmaydiken. Yene kélip “Idiyesi zeherlergen” kishiler türmilerde oxshimighan qamaq jazalirini bashtin kechürüp jem'iyet qoynigha qaytip chiqqandin kéyin yoshurun halda dawamliq muqimliqni buzghuchi shexsler bolup qalidiken. Bolupmu “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” gha chétishliq kishilerning herqandiqi shundaq bolidiken. Shuning üchün partiye we hökümetning atalmish “Illiq neziri” ni sheherlerdin yézilarghiche her bir a'iligiche élip kirish, bolupmu “Nuqtiliq” a'ililerge alahide “Nezer sélish”, shu arqiliq ularning a'ile torida héchkimningmu “Zeherlenmesliki” ge hödde qilish lazim iken. Bu bolsa del 2017-yili xitay hökümiti ghayet zor maliye küchi we adem küchi serp qilish bedilige “Tughqan bolush” namida milyonlighan xitay kadirlirini Uyghur a'ililirige seplep bolghanliqigha qarita éytilghan. Chén chu'en'go shu waqittiki ehwalni xulasilep: “Ilgiri bezi yézilarda tughqan bolush üchün a'ililerge kirgen kadirlarni öltüriwétidighan ishlar yüz bergenliki üchün kadirlirimiz buningdin qorqqan idi. Hazir a'ililerge kirgen kadirlarni hemmeylen dastixan sélip kütüwalidighan boldi” dégen. Emma buning qanchilik kishilerni lagérgha we türmilerge qamash hésawigha ishqa ashqanliqi heqqide söz qilmighan.

Chén chu'en'goning pikriche, “Mesili'isi bar” Uyghurlar jem'iyetke qaytip kelgendin kéyin, jezmen yene “Ish tériydighan” bolup, buni hel qilishning bir muhim charisi ularning ewlatlirini “Terbiyelesh” iken. Bu jehette shu waqitning özide herqaysi jaylardiki “Qosh tilliq” yesliler dep atiliwatqan orunlarda “Terbiyeliniwatqan” bir milyon gödek “Dölet tili” ni nahayiti yaxshi ögen'gen؛ birnechche aydila xitay tilida dölet shé'iri éytalaydighan, “Ulugh weten” ni söyidighan, béyjingni we tyen'enménni söyidighan bolup chiqqan. U mushu ehwallarni misal qilip: “Mushundaq qilghandila ularning kéyinki ewladini uzun mezgillik eminlik üchün ümidwar qilghili, partiyege egiship mangidighan hemde partiyedin minnetdar bolidighan qilghili bolidu” dégen. Emma bu bir milyon Uyghur gödekning ata-aniliri qeyerde ikenliki heqqide biwaste söz qilmastin ularning alliqachan “Tutushqa tégishlik bolghanlarning birinimu bosh qoymasliq” boyiche bir yaqliq qilinip bolghanliqini alahide tekitligen. Bu heqte söz bolghanda ilshat hesen, bu xil kölemdiki sebiylerni “Terbiyelesh” ning Uyghur jem'iyiti üchün bekmu ejellik zerbe bolidighanliqini alahide tekitleydu.

Doktur adryan zénzning qarishiche, xitay hökümitining bu xil “Terbiyelesh” métodi ulardiki “Xeterni bix halitidila yoq qilish” chüshenchisidin kelgen. Shuning üchün bu xil “Terbiyelesh” ning kölimi we dawam qilishi bu “Xeter” üzél-késil yoq bolghuche dawam qilidiken.

“Xuddi shu shekilde sabiq partiye sékrétari bolghan chén chu'en'go bu höjjette éniq qilip Uyghurlarning xeterlik ikenlikini, shuningdek ularning tehdit ikenlikini mexsus tekitligen. Uning qarishiche, bu xildiki Uyghurlarni lagérlarda yil-yillap terbiyeligen halettimu bu xil ‛zeher‚ ning qalduqi tügimeydu, ularning özgirishimu emelge ashmaydu. Ularni toluq kontrol qilish we buning ‛zehiri‚ ni toluq tazilash üchün ene shu xil tedbirlerning élin'ghanliqi bu höjjetlerdin bekmu éniq körünüp turidu.”

Höjjetlerdin melum bolushiche, chén chu'en'goning bu xildiki körsetmiliri merkiziy hökümetning yolyoruqlirini menbe qilghan bolup, bu heqtiki melumatlar bashqa höjjetlerdimu oxshimighan shekilde eks étidiken.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar. Bu programmining dawamigha qiziqsanglar diqqitinglar kéyinki anglitishimizda bolsun.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.