Dalay lama kanadadiki ziyariti jeryanida kanada pexri puqraliq guwahnamisini tapshurup alidiken

• 
  2006-09-04

• Ixtiyari muxbirimiz kamil tursunning bu heqtiki melumati
• Download story audio

Tibetning rohani dahiysi dalay lama 9-ayning 8-künidin 10-künigiche kanadaning wankower shehirini ziyaret qilidu. U bu ziyaret jeryanida kanada hökümiti teripidin uninggha bérilgen pehri puxraliq guwahnamisi resmiy tapshurup alidu.

Kanada awam palatasi 6-ayning 22-küni dalay lamagha kanadaning pexri puqrasi salahiyitini bérishni tuluq awaz bilen maqullighanidi. Kanada parlaméntning bu herkiti xitay hökümitining oghisini qaynatqan we ular kanada hökümitige resmiy naraziliq bildürgenidi.

Xitay hökümitining kanadada turushluq bash elchixanisining siyasi meslihetchisi jang wédongmu kanada hökümitining bu herkiti kanada bilen xitay otturisidiki dawamliq éship bériwatqan soda munasiwetlirige ziyan salidu, kanadaning obrazigha tesir körsitidu. Dalay lama bir milli bölgünchi, shunga u bu shereplik namgha munasip emes, dégendek tehdit we eyibleshlerde bolghanidi.

Eger dalay lamaning bu ziyariti emeliyleshse, uning ikkinchi qétim kanadani ziyaret qilishi bolup qalidiken.

Kanada: dalay lama xelq'arada ortaq étirap qilin'ghan rohani dahi

Dalay lama 2004 –yili kanadani tunji qétim ziyaret qilghan bolup, eyni waqittiki kanada bash ministiri xitay hökümitining naraziliqigha qarimay, uning bilen körüshkenidi.

Bu qétim dalay lamaning kanadaning yuqiri derijilik emeldarliri bilen körüshidighan körüshmeydighanliqi hazirche éniq emes. Kanada da'irliri uning bu ziyaritining siyasi we tusi yoqliqini eskermekte. Kanada tashqi ishlar ministirlikining qarishiche, kanada, xitay xelq jumhuriyitining xitay we tibetning qanunluq hökümiti ikenlikini étirap qilidiken.

Tashqi ishlar ministirlikining ayal bayanatchisi kim girtel: "kanada sürgündiki tibet hökümitini étirap qilmaydu. Amma kanada dalay lamani intayin muhim we xelq'arada omumiyüzlük qollashqa érishken rohani rehber, dep qaraydu", deydu. Dalay lama tibet xelqining siyasi we medeniyet hoquqliri üchün tinchliq yoli bilen köresh qilghanliqi üchün 1989-yili nobel tinchliq mukapatigha érishkenidi.

Xitay hökümitining mustemlikichilik siyasitige qarshi qozghilang meghlup bolghandin kéyin, 1959-yili hindistan'gha qéchip chiqqan dalay lamagha, tibet xelqi yenila alahide hörmet körsitidu.

Dalay lama yüksek aptonomiye telipide bolmaqta

Dalay lama tibetning diniy dahiysi bolushtin sirt bir siyasi pa'aliyetchi. Hüseyin jelilmu siyasi pa'aliyetchi. Dalay lama diniy adem, hüseyin jelilmu diniy adem. Mushu mesililerni eger biz birqur sélishturup chiqqinimizda, nime üchün kanada hökümitining dalay lamagha pexri puqraliq sheripini ata qilghanliqi, yene bir tereptin nime üchün hüseyin jelilning mesiliside sel susluq we yumshaq siyaset qolliniwatqanliqini bir qur mulahize qilip chiqishimizgha toghra kélidu.

Dalay lama 90-yillardin bashlap mötidil bolghan, ottura yol siyaset tutushqa bashlidi. U 1993 - yili tibetning musteqil dölet bolushini emes, belki siyasi aptonomiye bérilishini arzu qilidighanliqini otturigha qoyghanidi. Dalay lama 1999-yiligha kelgendila tibetning xitaydin ayrilip musteqil dölet bolishi heqqide izdenmeydighanliqi, amma tibet xelqi razi bolghidek aptonomiye sheklining bérilishini xalaydighanliqini resmiy élan qildi. Lékin u izchil halda xitay hökümitini tibet xelqining medeniyitige qarita yoqitish siyasitini yürgüzmekte, dep eyiblep kelmekte.

Kanada xitay otturisida sürkilishler köpeymekte

Kanada tashqi ishlar ministirlikining resmiy matériyallirigha qarighanda, xitay kanadaning ikkinchi chong soda hemrasi bolup, ikki terepning yilliq soda sommisi 30 milyardtin ashidiken.

Bu yil 1-ayda konsérwatip partiye hakimiyet béshigha kélip uzun ötmey, tashqi ishlar ministiri Peter Mackey ning kanadada pa'aliyet élip bériwatqan xitay jasusliridin endishe qiliwatqanliqini otturigha qoyishi, kanada, xitay hökümitining ley changshingni qayturup bérish telipini ret qilishi we kanada bash ministiri Stephen Harper ning xitayning kishilik hoquq ehwalini tenqit qilishi qatarliqlar ikki dölet munasiwitining qatmallishishigha sewep bolghanidi.

Kanadadiki öktichi partiyiler afghanistan'gha oxshash köpligen döletni ziyaret qilghan bash ministir Stephen Harper we tashqi ishlar ministiri Peter Mackay xitaydek döletke birer ishki kabinét ezasinimu ewetip qoymidi, dep konsérwatip partiye hökümitini tenqit qilmaqta.

Uningdin bashqa awstraliye bash ministiri we yaponiye bash weziri kanadani ziyaret qilghanda, kanada bash ministiri bu döletler bilen xitay tehditige qarshi ortaq herket élip bérish teshebbusini otturigha qoyghanidi.

Dalay lamaning kanada ziyariti hüseyin jelil mesilisige qandaq tesir körsitidu?

Kanada xitay munasiwetliri sürkilish basquchida turiwatqan iken, dalay lamaning kanadani ziyaret qilishi we uninggha kanadaning pexri puqraliqi bérilishi, hazir kanada xitay otturisidiki nazuk mesile bolup qalghan, xitayda tutup turuliwatqan kanada puqrasi hüseyin jelil mesilisige qandaq tesirlerni körsitidu?

Bu heqte kanadadiki sha'ir we siyasi analizchi exmetjan osman mundaq deydu:

"Bu mesilisini mundaq tehlil qilip körsekmu bolidu. Lay changshing mesilisi, buning keynidin hüseyin jelil mesilisi, emdi mana dalay lamaning kanada pexri puqraliqini alghanliq mesilisi. Méningche, kanada xitay otturisida qandaqtur bir xil ichki we yoshurun sürkilishning barliqini hes qilghili bolamdu, dégen su'al kélip chiqidu. Bu mesilining bir teripi. Mesilining yene bir teripi, dalay lamaning kanada pexri puqraliqigha érishishi yene bir xil oylinishnimu keltürüp chiqiridu. U bolsimu kanada dalay lama bilen hüseyin jélil otturisidiki sélishturminimu hasil qilip qoyghan bolidu. Dalay lama tibetning diniy dahiysi bolushtin sirt bir siyasi pa'aliyetchi. Hüseyin jelilmu siyasi pa'aliyetchi. Dalay lama diniy adem, hüseyin jelilmu diniy adem. Mushu mesililerni eger biz birqur sélishturup chiqqinimizda, nime üchün kanada hökümitining dalay lamagha pexri puqraliq sheripini ata qilghanliqi, yene bir tereptin nime üchün hüseyin jelilning mesiliside sel susluq we yumshaq siyaset qolliniwatqanliqini bir qur mulahize qilip chiqishimizgha toghra kélidu. Yene bir tereptin dalay lamagha bérilgen bu sherep méningche, hüseyin jelil mesilisi we xitayning kanadadin telep qiliwatqan ley changshing mesilisi bilen munasiwetlikmu dégen biz aldida oylashqan mesillerge bérip taqilishi mumkin.

Gherp döletliri nime üchün tibet mesilisige alahide qiziqish bildüridu?

Gherb axbarat wastiliri tibetlikler bilen Uyghurlarning teqdirining oxshap kétidighanliqini, bu ikki mesilining bir birige yéqin ikenlikini ilgiri sürmekte. Undaqta gherb döletliri nime üchün Uyghur mesilisige qarighanda tibet mesilisi we dalay lamagha bekrek ehmiyet béridu? bu heqte exmetjan osman yene mundaq deydu:

"Buning birinji sewebi tibetlerning dalay lamagha oxshash rohani dahiysi we siyasi yol bashchisining barliqi, Uyghurlarda bundaq karizmatik dahiyning bolmighanliqi hésablinidu. Ikkinchi sewep, tibet xelqi dalay lamaning tutqan yoli we dalay lamaning shexsi yüz abroyi, inawiti we diniy ornigha asasen özlirining tinch yoli bilen élip bériwatqan köreshlirini xelq'ara jem'iyette namayen qilalidi. Yene bir tereptin, tibet xelqi étiqat qilidighan budda diniy bilen Uyghur xelqi étiqat qilidighan islam dini otturisidiki perqlermu bu ikki dewaning otturisidiki yene bir terep, dep hésablighili bolidu. Bu sewebtin tibet mesilisi bilen sherqi türkistan mesilisini sélishturulghanda elwette tibet mesilisi xelq'aralashqan bir mesile. Uyghur mesilisi téxi bu sewiyige yételmigen bir mesile bolup hésablinidu".

Dalay lama kanadaning pexri puqraliq salahiti sheripige érishken üchünchi chet'ellik bolup qaldi. Buningdin ilgiri kanada hökümiti jenubi afriqining sabiq prézidénti nélson mandila we ikkinchi dunya urushi mezgilide wén'griyidiki neche minglighan yehudini ölümdin qutquzup qalghan, shwétsiyilik diplomat Raul Wallenberg ler bu sherepke érishkenidi. (Kamil tursun)