Doktor andérs kor: “‛yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi‚ xitay kompartiyesining shinjanggha qaritilghan kontrolluqini ashuridu! ”

Washin'gtondin muxbirimiz uyghar teyyarlidi
2023.12.20
qeshqer-tok-aptomobil Qeshqer “Erkin soda rayoni” da tunji “Yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi” ni yolgha qoyush murasimi. 2023-Yili 16-dékabir, qeshqer
chinanews.com.cn

Xitay hökümiti qeshqer “Erkin soda rayoni” da tunji qedemde yolgha qoyghan we zor meblegh salghan “Yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi” ning Uyghur élini aptomobil sana'iti we xelq'ara sodida téximu muhim orun'gha ige qilidighanliqi ilgiri sürülmekte. Halbuki alaqidar mutexessisler “Yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi” ni xitayning Uyghur élidiki kontrolluqini mustehkemleshni meqset qilghan, shuningdek xam eshya we Uyghur emgek küchidin paydilinish üchün xizmet qilidighan ghayet sana'et türidur, dep qarimaqta.

 “Xitay tori” ning 2023-yili 12-ayning 18-kündiki mexsus xewirige asaslan'ghanda, xitay hökümiti qeshqer “Erkin soda rayoni” da tunji “Yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi” ni yolgha qoyup, kanchiliq mashiniliri, yéngi énérgiye qollinilghan heriketlendürgüch küch sistémisi we mikro éléktirlik üch chaqliq mashina qurashturush we eqliy iqtidarliq qatnash qatarliq sahelerge toqquz milyard som (texminen bir yérim milyard amérika dolliri) meblegh salghan.

Xewerde mundaq déyilgen: “‛yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi‚ qeshqerni, jümlidin shinjangni aptomobil sana'iti we xelq'ara sodida téximu muhim orun'gha ige qilidu.”

Dunya tarixidiki mustemlikichilik tarixigha nezer salghinimizda yéqinqi zaman tarixidiki herqaysi mustemlike rayonliri, jümlidin latin amérikisi yaki afriqining herqachan ishghaliyetchiler üchün ishlepchiqirish bazisi bolup kelgenliki, shuningdek ularning mushu zéminlardin toplan'ghan bayliq arqiliq arqiliq özlirining ishghaliyetchilik hakimiyitini mustehkemlep kelgenlikini bayqaymiz. Jeymis milwardtek Uyghurshunas tetqiqatchilarning qarishiche, “Shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtüeni” ning Uyghur élidiki pa'aliyiti buninggha eng yaxshi misal bolalaydu.

Bu heqte söz bolghanda amérikidiki siyasiy analizchi doktor andérs kor (Anders Corr) xitay hökümiti ijra qiliwatqan “Yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi” ni Uyghur diyarida yolgha qoyush we zor küch bilen tereqqiy qildurushta qeshqerni, shundaqla Uyghur diyarini téximu chongqur kontrol qilishning meqset qiliniwatqanliqini ilgiri sürdi. U bu heqte mundaq dédi:

 “Qeshqerde yolgha qoyulghan ‛yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi‚ gumanliq bir tür. Chünki bu tür Uyghurlarning ishghal qilin'ghan yéride élip bériliwatidu. Uyghurlar elwette hökümetning qararigha he'e yaki yaq déyelmeydu. Ular bu tereqqiyat türini öz zéminida yolgha qoyulushini xalimaydu. ‛yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi‚ tüpeyli téximu köp Uyghurlarni mejburiy emgekke sélish zörür bolghachqa Uyghurlar dawamliq zor kölemde lagérlargha qamilishi mumkin. Iqtisadiy tereqqiyat türlirining Uyghurlargha paydiliq bolushi üchün Uyghurlarning hazirqi siyasiy weziyitide özgirish bolushi kérek. Xitay kompartiyesi bu tereqqiyat türini shinjanggha bolghan kontrolluqni emelge ashurush üchün yolgha qoyidu. Éniqki, hazirgha qeder xitayning sana'et we yéngi téxnika türlirining köpinchisi gherbiy shimalda emes, yeni shinjangda emes, belki döletning sherqide. Shunglashqa xitayning ‛yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi‚ ni shinjangda yolgha qoyushi we zor küch bilen tereqqiy qildurushi qeshqerni, shundaqla shinjangni yaki sherqi türkistanni téximu qattiq kontrol qilish üchündur” .

Uyghur éli xitay hakimiyiti üchün tarixtin buyan soda we iqtisad jehettin xitayning jan tomuri bolupla qalmastin, siyasiy jughrapiye, bolupmu xitay merkiziy hakimiyetning bixeterliki üchün jughrapiyelik qalqan bolup kelgenliki melum. Yene bir yaqtin amérika bashchiliqidiki gherb dunyasining iqtisadiy jehettiki jaza tedbirliri mu'eyyen derijide öz öz tesirini körsitiwatqanda xitayning iqtisadiy sahede Uyghur diyari arqiliq gherbke kéngiyishke yüzliniwatqanliqi dölet siyasiti teriqiside ijra qilinishqa bashlighan. Shu sewebtin xitaylar arisida “Shinjang qoldin ketse, ichki mongghul qoldin kétidu؛ ichki mongghul qoldin ketse béyjing qoldin kétidu” dégen sözler keng tarqalghan.

Aptomobil sana'iti saheside yéqinqi mezgillerde élan qilin'ghan birnechche doklatta nuqtiliq orun alghan mesililerning biri del Uyghur mejburiy emgikining dunya aptomobil sana'iti bilen bolghan wasitilik yaki biwasite munasiwiti hésablinidu. Bu sahede hemmidinmu éghir bolghini Uyghur mejburiy emgikining aptomobil zapchasliri ishlepchiqirishi bilen zich baghlinip ketkenliki melum. Istanbuldiki “Tedbir” tashqi soda meslihetchilik ma'arip mulazimiti we sayahetchilik cheklik mes'uliyet shirkitining mudiri abdul'eziz beshtoghraq ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Qeshqer iqtisad, jughrapiye we qatnashning tügini. ‛yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi‚ xitaygha ghayet zor iqtisadiy menpe'et élip kélidu. Shuning bilen bu tür xitayning Uyghur élidiki mewjudiyitini kücheytidu” .

Xitay hökümitining bu heqtiki xewiride qeshqer iqtisadiy tereqqiyat rayoni bashqurush komitétining mudiri gu'en yong mundaq dégen: “Bu qeshqer ‛erkin soda rayoni‚ qurulghandin buyan ötküzülgen tunji qétimliq ‛yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi‚ ni yolgha qoyush murasimi. Kelgüside yéngi énérgiyelik mashina sana'iti sahesidiki téximu köp shirketler qeshqerge teklip qilinip meblegh sélishni muzakire qilinidu. Tunji ‛yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi‚ qeshqerning iqtisadiy tereqqiyatigha töhpe qoshidu” .

Xitay hökümitining ichki we tashqi axbarat sahesi arqiliq özlirining Uyghurlarni bextlik we parawan hayatqa, shuningdek tereqqiyatqa ige qilish üchün tirishiwatqanliqi herqachan tekrar tilgha élinip kéliwatqan “Menggülük téma” larning biri. Bolupmu Uyghurlarning bu xil “Tereqqiyat” tin qanchilik minnetdar bolghanliqi da'im Uyghurlarning “Shadimanliqqa tolghan sama” liri arqiliq “Ispatlinip” kelmekte. Doktor andérs kor “Qeshqer iqtisadiy tereqqiyat rayoni bashqurush komitéti” ning mudiri güen yonggha reddiye bérip, özining “Xitay kompartiyesi héchqachan Uyghurlargha paydiliq ish qilmaydu” dep qaraydighanliqini körsitip ötti. Shuningdek xitay kompartiyesining Uyghurlargha wekillik qilalmaydighanliqini ilgiri sürdi. Uning qarishiche, bu “Yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi” Uyghurlargha qilchilikmu payda élip kelmeydiken. U mundaq dédi:

 “Bu gumanliq, yeni ishen'gili bolmaydighan bir tür. Epsus, biz xitay kompartiyesining Uyghurlargha paydiliq ish qilishigha ishenmeymiz. Chünki xitay kompartiyesi Uyghurlarni chüshinish we ulargha siyasiy jehettin wekillik qilishtin bekrek Uyghurlarni kontrol qilishqa qiziqidighanliqini qayta-qayta ispatlidi. Bu yerde zor küch bilen tereqqiy qilduruluwatqan ‛yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi‚ Uyghurlargha payda élip kelmeydu. Bu peqet xitay kompartiyesining Uyghurlargha qaritilghan kontrolluqini ashuridu” .

Muhajirettiki Uyghurlar xitay hökümitining Uyghur élide otturigha chiqiriwatqan “Yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi” ge oxshash sana'et we ul mu'essese qurulushlirining xitay teshwiqat qilghandek Uyghur élige, jümlidin Uyghurlargha birer menpe'et emes, eksiche külpet we köz yéshi élip kéliwatqanliqi toghrisida ortaq pikirde. Ré'alliqmu muhajirettiki Uyghurlarning bu xil yalghan teshwiqatlargha ishenmeydighanliqini körsetmekte. Bu heqte söz bolghanda abdul'eziz beshtoghraq ependi xitay hökümitining “Yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi” qurush arqiliq Uyghurlargha yardem qilishni emes, eksiche kan bayliqlirini we xam eshyalarni bulang-talang qilish, Uyghur emgek küchidin paydilinip yuqiri ünümge érishishni közlewatqanliqini tekitleydu. Uning qarishiche, xitay yene “Yéngi énérgiyelik aptomobil sana'iti türi” qatarliq zor tür we qurulushlar arqiliq özining siyasiy we iqtisadiy zomigerlikini ottura asiyagha kéngeytishni pilan qilghan.

Xitay hökümiti 2013-yili “Bir belbagh bir yol” qurulushini bashlighandin buyan Uyghur élide sana'et we asasiy eslihe yol qurulushigha ghayet zor meblegh sélish arqiliq, özining tesir da'irisi we kontrolluq da'irisini téximu mustehkemleshke tirishiwatqanliqi melum. Shuning bilen bir waqitta Uyghur éli arqiliq tesir da'irisini ottura asiyagha we dunyaning bashqa yerlirige kéngeytishke urunuwatqanliqi köplep bilinmekte.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.