"Yawropa ittipaqi bilen xitayning munasiwiti toghrisida munazire" namliq yighinda Uyghurlar mesilisi muhim téma boldi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2020-09-10
Élxet
Pikir
Share
Print
"Yawropa ittipaqi bilen xitay xelq jumhuriyitining munasiwiti toghrisida munazire" namliq yighinda tunji bolup sözge teklip qilin'ghan yéshillar partiyesining rehberliridin yürgén trittin ependi. 2020-Yili 9-séntebir, gérmaniye.
"Yawropa ittipaqi bilen xitay xelq jumhuriyitining munasiwiti toghrisida munazire" namliq yighinda tunji bolup sözge teklip qilin'ghan yéshillar partiyesining rehberliridin yürgén trittin ependi. 2020-Yili 9-séntebir, gérmaniye.
bundestag.de

Gérmaniye parlamént ezaliri xitayning Uyghurlargha séliwatqan zulumlirigha süküt qilmasliqni tekitleshti.

Xitay tashqi ishlar ministiri wang yining 25-awghusttin 1-séntebirgiche dawamlashqan yawropa ziyariti axirliship birqanche kündin kéyinla, gérmaniye tashqi ishlar ministirliqi özlirining yéngi "Asiya siyasiti" ni élan qilip, "Gérmaniyening asiyadiki erkinlik, démokratiye, qimmet qarishida gérmaniye bilen kélisheleydighan döletler bilen zich munasiwet ornitish" ni xalaydighanliqini jakarlighan idi.

15 Yildin buyan dawamliship kelgen, emma axirqi bir-ikki yildin buyan toxtap qalghan, bezi gérmaniye parlamént ezaliri we kishilik hoquq organliri teripidin "Héchqandaq paydisi bolmidi" dep qaralghan "Gérmaniye-xitay qanun di'alogi" ni dawamlashturushmu wang yining shu qétimqi ziyaritide eslige kelgen idi.

"Gérmaniye-xitay qanun di'alogi" 8-séntebir ötküzüldi. Gérmaniye parlaménti kishilik hoquq we insaniy yardem komitétining re'isi berbél kofler xanim tashqi ishlar ministiri hayko masqa wakaliten bu di'alogqa riyasetchilik qilghan idi. Ular bu di'alogni bashlashtin bir kün ilgiri, yeni 7-séntebir küni Uyghurlar, tibetler, xongkongluqlar we bashqa kishilik hoquq organlirining wekilliri bilen tor söhbiti ötküzüp, xitay bilen bolghan bu di'alogta konkrét halda qaysi mesililerni küntertipke élip kélish lazimliqini muzakire qilghan. Söhbetke d u q re'isi dolqun eysa ependimu qatnashqan. Dolqun eysa ependi bu söhbette xitayning jaza lagérliri siyasiti we sherqiy türkistanda dawam qiliwatqan qirghinchiliqlar toghrisida melumat bérip ötken.

Gérmaniye parlaménti kishilik hoquq we insaniy yardem komitétining re'isi berbél kofler xanimning 9-séntebir élan qilghan bayanatigha asaslan'ghanda, bu qétimqi "Gérmaniye-xitay qanun di'alogi" muweppeqiyetlik bolmighan. Tor arqiliq ötküzülgen bu söhbette Uyghurlar we jaza lagérliri mesilisi nuqtiliq otturigha qoyulghan bolup, xitay terepning wekilliri bu témidin özini qachurghan.

Koflér xanim bayanatida mundaq deydu: "Bügün xitay bilen élip barghan kishilik hoquq di'alogida biz qanun-tüzüm, puqralarning siyasiy hoquqi, az sanliq milletlerning heq-hoquqi we nöwettiki tereqqiyatlar toghrisida pikir almashturduq. Men bir mezgildin buyan xitaydiki kishilik hoquq weziyitining barghanséri nacharlishish ehwalini hemde xitayning xelq'ara mejburiyetliridin künséri yiraqlishish weziyitini izchil közitip kelgen idim. Biz mushu axirqi heptide qolgha élin'ghanlargha asasen, xitayning 'dölet xewpsizliki qanuni' ning xongkongluqlarning kishilik we siyasiy hoquqlirini cheklewatqanliqini muzakire qilduq. Biz yene xitaydiki azsanliq milletler uchrawatqan nazaret we weyranchiliqlarni, bolupmu Uyghurlarning échinishliq teqdirini, bir milyondin artuq Uyghurning qayta terbiyelesh merkezlirige qamilish mesilisini muzakire qilduq. Buning pikir erkinliki we yighilish erkinlikini depsende qilish bolidighanliqi, shundaqla kishilik hoquq adwokatlirigha qarita yürgüzülüwatqan basturush we qolgha élishning éghirlishiwatqanliqinimu muzakire qilduq. Men bu mesililerning hemmisini alahide wezinlik teleppuzda ochuq otturigha qoyup, xitaydin kishilik hoquq prinsiplirigha we xelq'ara qanunlargha hörmet qilishni telep qildim."

Koflér xanimning bayanatta tilgha élishiche, bu qétimqi tor söhbitige gérmaniyening köpligen muhim ministérliqlirining wekillirimu qatnashqan. U bayanatida mundaq deydu: "Xitay terep konkrét témigha, asasliq küntertipke kirishni xalimaydighanliqini ipade qildi. Emma men bilen söhbette bolghan xitaylar néme démekchi bolghanliqimni éniq chüshendi".

Diqqetke sazawer bolghini, 9-séntebir gérmaniye parlaméntida ötküzülgen "Yawropa ittipaqi bilen xitay xelq jumhuriyitining munasiwiti toghrisida munazire" namliq yighinda Uyghurlar mesilisining hakimiyet béshidiki partiyelerning rehberliri teripidin otturigha qoyulushidur.

9-Séntebir chüshtin kéyin sa'et 18:39 ötkende bashlinip 1 sa'ettin artuq dawam qilghan bu yighin'gha gérmaniye parlaméntining mu'awin re'isi tomas oppérman riyasetchilik qilghan idi. Tunji bolup sözge teklip qilin'ghan yéshillar partiyesining rehberliridin yürgén trittin nutqida nuqtiliq halda xitayning kéngeymichilik siyasitini tenqid qilip, yawropa ittipaqining xitay siyasitini qattiq eyiblidi. U sözining muqeddimiside déng shyawping yolgha qoyghan tashqi siyasetning shi jinping dewrige kelgende pütünley axirlashqanliqini, xitayning ichki jehette shinjangdin xongkongghiche qol uzartqanliqini, tashqi jehettin "Yéngi yipek yoli" istratégiyesi arqiliq jenubiy déngizdin yolgha chiqip, pütün dunyagha kéngiyiwatqanliqini, xitayning nöwettiki küchlük riqabette amérikani meghlup qilip dunyagha xoja bolushqa urunuwatqanliqini, bundaq bir arqa körünüsh astida yawropa ittipaqining yéngi bir xitay siyasitini yolgha qoyushining zörürlükini tekitlidi.

U sözide yawropa ittipaqi we gérmaniyening xitayni "Istratégiyelik hemrah", "Sistémiliq reqib", "Iqtisadiy riqabetchi" deydighan idé'ologiyesige layiq tashqi siyaset belgiliyelmigenlikini eyiblep, mundaq deydu: "Adalet bolmighan, erkinlik yoqning ornida bolghan, hemme yerni küchlük nazaret qaplighan xitay bu dunyagha modél bolalmaydu. Xitay gérmaniye üchün, yawropa ittipaqi üchün istratégiyelik hemrah emes, belki murekkep hemrah. Aldi bilen uning shinjang we xongkongdiki zorawanliqlirigha cheklime qoyush kérek."

Gérmaniye hökümitining yéqinqi mezgillerdin buyan Uyghurlar mesilisige bashqiche köngül bölüshke bashlawatqanliqini ilgiri sürgen d u q yashlar komitétining re'isi, qurultayning bérlin ishxanisining mudiri gheyur qurban ependi bu heqte toxtalghanda, barghanséri köp parlamént ezalirining Uyghurlar mesilisini parlaméntning türlük yighinlirida otturigha qoyup kéliwatqanliqini tilgha aldi.

"Yawropa ittipaqi bilen xitay xelq jumhuriyitining munasiwiti toghrisida munazire' namliq bu yighinda yene hakimiyet béshidiki xristi'an démokratlar partiyesi we xristi'an sotsiyal partiyesining rehberliridin doktor yohan dawid, a f d (gérmaniye üchün tallash) partiyesining rehberliridin doktor roland xartwig, tashqi ishlar ministirliqi idarisining bash ministiri nils annén, erkin démokratlar partiyesining ezasi, gérmaniye kishilik hoquq komitétining re'isi guydi yensén qatarliqlarmu nutuq sözlidi. Ular sözliride xitayning Uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush siyasitige xatime bérish üchün ünümlük tedbirlerni yolgha qoyushni teshebbus qilip ötti.

Tashqi ishlar ministirliqi idarisining bash ministiri nils annén sözide "Kishilik hoquq mesilisi bizning tashqi siyasitimizning yadrosi. Biz xongkong, shinjang mesililiride xitayni bu jaylardiki zulumgha xatime bérishke chaqirip kéliwatimiz. Tashqi ishlar ministiri mas 1-séntebir xitay tashqi ishlar ministiri wang yi bilen körüshkende xongkongda démokratik saylam ötküzüshni teshebbus qildi hemde shinjangdiki Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan basturushning yawropa ittipaqigha eza döletlerni narazi qilidighanliqini eskertti," dégenlerni tilgha aldi.

Bu yighinda Uyghurlar toghrisida eng keskin ipade bildürgen parlamént ezasi erkin démokratlar partiyesining ezasi, gérmaniye kishilik hoquq komitétining re'isi guydi yensén xanim boldi. U sözide jaza lagérlirigha qamalghan 1 milyondin artuq Uyghurning tragédiyelik keshmishlirige köngül bölüshning gérmaniye parlaméntining wezipisi ikenlikini qattiq teleppuzda tekitlidi.

Toluq bet